افزایش نقش ایران در اقتصاد فضایی با توسعه کسب‌وکارهای فضاپایه
مصاحبه با علی صادقی نائینی، معاون توسعه کاربرد و خدمات فضایی سازمان فضایی ایران

افزایش نقش ایران در اقتصاد فضایی با توسعه کسب‌وکارهای فضاپایه

اگرچه تصور می‌شود حوزه فضایی و فعالیت در آن تنها محدود به دولت و سازمان‌های بزرگ می‌شود اما بر اساس آمار، امروزه حدود ۷۵ درصد اقتصاد جهانی صنعت فضایی یعنی حدود بیش از ۳۴۰ میلیارد دلار در اختیار بخش خصوصی است. به‌منظور افزایش نقش ایران در اقتصاد فضایی؛ توجه ویژه به توانمندی‌های بخش خصوصی و فعالیت استارت‌آپ‌ها در این حوزه از برنامه‌هایی است که اخیرا سازمان فضایی ایران در دستور کار خود قرار داده است تا از این طریق شرایط مناسبی برای فعالیت این نوع از کسب‌وکارها فراهم شود. برای آگاهی بیشتر نسبت به حوزه فضایی و امکاناتی که برای استارت‌آپ‌ها فراهم‌شده است، مصاحبه‌ای با صادقی نائینی، معاون توسعه کاربرد و خدمات فضایی سازمان فضایی ایران داشته‌ایم.

 

توسعه کسب‌وکارهای نوپا، رویکرد جدید سازمان فضایی

نائینی در خصوص این رویکرد جدید می‌گوید: تا پیش‌از این، نگاه به خدمات فضاپایه تا حدود زیادی معطوف به دولت و حاکمیت بود اما با انتخاب «دکتر براری» به‌عنوان رئیس سازمان فضایی ایران و با توجه به تجربه ایشان در حوزه استارت‌آپ‌ها، رویکرد سازمان فضایی نسبت به این حوزه تغییر کرد و مقرر شد ضمن تدوام اجرای پروژه‌های فضایی کشور به‌منظور توسعه کسب‌وکارهای نوپا و افزایش نقش صنعت فضایی کشور در اقتصاد، اقداماتی انجام پذیرد، از این‌رو کمیته‌ای با نام کمیته توسعه کسب‌وکار در این سازمان شکل گرفت.

 

فناوری فضایی فقط پرتاب ماهواره نیست!

فناوری فضایی در چهار حوزه اصلی قابل‌تعریف است. حوزه اول آن بخش مخابرات ماهواره‌ای است که در حال حاضر سازمان فضایی ایران بخشی از ماهواره «ایران ست ۲۱» را در اختیار خود دارد که از آن برای پخش تلویزیونی و انتقال انواع داده استفاده می‌کند.

تعیین موقعیت یا Navigation حوزه دیگری از فعالیت‌های فضایی را شامل می‌شود. ماهواره‌های ناوبری دو وظیفه عمده تعیین موقعیت و تعیین زمان را انجام می‌دهند.

سنجش‌ازدور یا همان شناسایی پدیده‌ها از فواصل دور، حوزه سومی است که در فناوری فضایی به آن پرداخته می‌شود، به‌طوری‌که می‌توان به کمک داده‌های به‌دست‌آمده از ماهواره‌ها، اطلاعاتی را استخراج کرد که از جمله مهم‌ترین کاربردهای آن می‌توان به کاربرد در حوزه هواشناسی و نقشه‌برداری اشاره کرد و نمود آخرین حوزه‌ای که می‌توان در فناوری فضایی تعریف کرد، نجوم و اکتشافات فضایی است.

 

تلاش برای افزایش نقش صنعت فضایی کشور در اقتصاد فضایی

نائینی در خصوص چگونگی همکاری دولت و بخش خصوصی در صنعت ماهواره گفت: در زنجیره ارزش صنعت ماهواره دو حوزه پایین‌دست و بالادست قابل‌تعریف است. صنعت بالادست حوزه طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره را شامل می‌شود اما وقتی از حوزه پایین‌دست صحبت می‌کنیم، یعنی از بستر موجود فضایی و تجهیزات زمینی برای ارایه خدمات و سرویس‌ها استفاده می‌کنیم.

سهم اقتصاد دنیا از صنعت ماهواره حدود ۳۴۰ میلیارد دلار است که از این میزان تنها حدود ۲۵ درصد آن در اختیار دولت و حاکمیت‌ها قرار دارد و بر این اساس حدود ۲۶۰ میلیارد دلار اقتصاد این حوزه در اختیار بخش خصوصی است.

نکته قابل‌توجه این بخش، سهم گسترده شرکت‌های خصوصی در بخش پایین‌دست صنعت فضایی است به‌طوری‌که  تنها ۱۰ درصد سهم بخش خصوصی مربوط به طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره می‌شود و سهم ۹۰ درصدی باقی‌مانده که حدود  ۲۴۰ میلیارد دلار است، مربوط به تجهیزات زمینی و خدمات فضایی است که بخشی خصوصی با بهره‌گیری از ماهواره‌ها و داده‌های آن‌ها ارایه می‌کند.

صادقی نائینی در پاسخ به سهم ایران از این اقتصاد می‌گوید، اگرچه برخی قسمت‌های غیر شفاف در کشور وجود دارد اما با این‌حال به نظر می‌رسد سهم پایین‌دست بخش خصوصی در کشور تنها ۵۰۰ میلیارد تومان است که در مقایسه با اقتصاد ۲۴۰ میلیارد دلاری جهانی، سهم بسیار ناچیزی است.

 

بستری مناسب برای ورود بخش خصوصی

در حوزه خدمات، فرصت بسیار مناسبی برای فعالیت بخش خصوصی فراهم‌شده است اما متاسفانه تا به امروز آن‌طور که انتظار می‌رود، بخش خصوصی ورود نکرده است. به‌عنوان‌مثال در دنیا تنها حوزه ناوبری یا تعیین موقعیت ۸۰ میلیارد دلار را به خود اختصاص داده است که بخشی از آن مربوط به حوزه سخت‌افزاری اما بخش گسترده‌ای مربوط به خدماتی است که روی آن ارایه می‌شود.

این خدمات مبتنی بر موقعیت مکانی یا LBS می‌تواند به‌عنوان خدماتی به سرویس‌های تاکسی آنلاین یا تجارت الکترونیک ارایه شود، به‌طوری‌که کاربران به‌جای واردکردن آدرس به‌راحتی می‌توانند از روی نقشه موقعیت خود را انتخاب کنند. این حوزه در دنیا بسیار پیشرفت کرده است اما متاسفانه در کشور ما هنوز فعالیت جدی برای استفاده از آن انجام‌نشده است.

«سنجش‌ازدور» حوزه دیگری است که می‌تواند برای فعالیت استارت‌آپ‌ها جذاب باشد. در این بخش می‌توان انواع سرویس‌ها و خدمات ازجمله پایش اتمسفر،  پایش و هشدار در زمینه بلایای طبیعی، پیش‌بینی وضعیت آب‌وهوا، بررسی انواع پوشش‌های گیاهان یا پایش مناطق شهری را ارایه کرد، اما دو بخش کشاورزی و شهری که در جهان هم موردتوجه قرارگرفته است، حوزه‌های جذابی برای فعالیت بخش خصوصی خواهند بود. نائینی در خصوص اقدامات انجام‌شده در دنیا توسط بخش خصوصی گفت: به‌عنوان‌مثال در کشورهای پیشرفته‌ای مانند اروپا و شمال آمریکا، شرکت‌های مشاوره‌ای متشکل از متخصصان کشاورزی، سنجش‌ازدور و فناوری اطلاعات از این بستر برای مشاوره به کشاورزان بهره می‌برند و با ارایه انواع خدمات مشاوره از جمله در زمینه آبیاری و استفاده از سم ‌یا کود به کشاورزان در مدیریت بهینه اراضی کشاورزی کمک می‌کنند. آن‌ها همچنین قادر هستند با پیش‌بینی‌های هواشناسی، زمان ورود توده‌های هوای سرد را شناسایی و احتمال سرمازدگی را پیش‌بینی کنند.

امروزه در دنیا، حوزه مشاوره کشاورزی در کنار خدمات شهری که تا حدودی به فناوری LBS نزدیک است، به‌شدت رشد کرده و سهم قابل‌توجهی از اقتصاد  را به خود اختصاص داده است؛ ازاین‌رو ما هم انتظار داریم بخش خصوصی ورود کرده و در این دو حوزه خدمات B2C را به کاربران ارایه کند.

 

حمایت سازمان فضایی از استارت‌آپ‌ها

نائینی در خصوص رویکردی که سازمان فضایی ایران برای حمایت از استارت‌آپ‌ها دارد، گفت: این سازمان تصمیم دارد تصاویر ماهواره‌ای موجود را در اختیار کسب‌وکارهایی که قصد دارند وارد این حوزه شوند قرار دهد. همچنین اگر کسب‌وکارها نیاز به مشاوره‌های فنی داشته باشند، سازمان فضایی، دانش فنی و تجربیاتی را که در اختیار دارد، در خدمت این کسب‌وکارها قرار خواهد داد.

علاوه بر این در مرکز فضایی ماهدشت سعی کرده‌ایم زیرساخت‌های مناسبی را فراهم کنیم که ازجمله بخش‌های آن می‌توان به ایستگاه دریافت اطلاعات ماهواره‌ای، مرکز داده و آزمایشگاه اشاره کرد. این موارد در کنار فضای کاری که در این مرکز فراهم‌شده است، می‌تواند در اختیار کسب‌وکارهای نوپا قرار گیرد. همچنین علاقه‌مندان می‌توانند از ظرفیت سایر پارک‌های علم و فناوری مانند پارک علم و فناوری سجاد به‌عنوان پارک تخصصی حوزه ICT نیز برای انجام فعالیت‌های خودشان استفاده کنند.

 

توسعه زیرساخت‌ها، پیش‌شرط فعالیت بخش خصوصی

صنعت فضایی در ایران، صنعت جوانی است و امروز کم‌تر از ۱۵ سال از تاسیس این سازمان می‌گذرد. در سال‌های گذشته هم ما تلاش کردیم زیرساخت‌ها را فراهم کنیم و نتیجه این تلاش‌ها هم توسعه مرکز فضایی ماهدشت، ایجاد ایستگاه‌های اخذ داده‌های ماهواره‌ای، ایجاد آزمایشگاه فضایی بوده است. همچنین در تعاملی که با دانشگاه‌های مطرح کشور داشته‌ایم سعی کرده‌ایم دانش فنی مناسبی را به دست آوریم و درنتیجه عمر ده‌ساله ابتدایی این سازمان معطوف به کسب دانش چرخه فضایی از طراحی و ساخت ماهواره تا بهره‌برداری از آن بوده است.

مشتریان سرویس‌های فضایی، بخش دیگری از این اکوسیستم هستند؛ مشتریان نهایی صنعت فضایی سازمان‌هایی مانند شهرداری‌ها، سازمان مدیریت بحران، محیط‌زیست یا کشاورزی هستند که می‌توانند خدمتی را از حوزه فضایی دریافت و از آن برای بهبود خدمات و سرویس‌های خودشان استفاده کنند. ازاین‌رو بخش دیگری از فعالیت‌های ما در این مدت معطوف به آشنایی این سازمان‌ها با مزیت‌های این فناوری بوده است اما متاسفانه همچنان در بسیاری از سازمان‌ها، فرهنگ حاکمیتی وجود دارد و تصور می‌شود اگر قرار است سرویسی در هر یک از این حوزه‌ها ارایه شود باید پروژه‌ای تعریف و به مناقصه گذاشته شود.

چون در حوزه‌ کشاورزی و کاربردهای شهری عموما با مالکیت اشخاص و نه مالکیت‌های دولتی روبه رو هستیم، این دو حوزه، حوزه‌هایی هستند که کسب‌وکارها می‌توانند به‌راحتی ورود و سرویس خود را به مشتریان نهایی ارایه کنند.

 

سال ۹۷، سال فرهنگ‌سازی حوزه فضایی

نائینی در خصوص رویکرد سازمان فضایی گفت: با برنامه‌ریزی‌هایی که انجام داد‌ه‌ایم، در سال ۹۷ سعی داریم با تحریک بازار و در تعامل با مراکز رشد و پارک‌های علمی تحقیقاتی فضا را برای فعالیت کسب‌وکارهای نوپا فراهم کنیم.

سازمان فضایی از حدود یک ماه پیش فعالیت خود را در این حوزه با همکاری پارک علم و فناوری اصفهان آغاز کرده است و سعی کردیم ضمن بیان ادبیات این حوزه، کسب‌وکارهای مطرحی که در دنیا در این بخش مشغول فعالیت هستند را معرفی کنیم. تا فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در استان اصفهان با خدمات شهرک علمی و تحقیقاتی این استان و خدمات سازمان فضایی آشنا شده و از آن استفاده کنند. همچنین در اوایل سال آینده تصمیم داریم چنین برنامه‌ای را در استان‌های یزد و آذربایجان شرقی برگزار کنیم.

در کنار این موارد سعی کرده‌ایم در جلساتی با سازمان محیط‌زیست، وزارت جهادکشاورزی، جمعیت هلال‌احمر و سازمان مدیریت بحران، این نهادها را نسبت به این حوزه آگاه کنیم که ازجمله این اقدامات می‌توان به تهیه سند اقدام مشترک حوزه فاوا در کشاورزی اشاره کرد که فناوری فضایی نیز بخشی از این سند است. همچنین با همکاری که با وزارت ارتباطات داشته‌ایم سعی کرده‌ایم از محل وام وجوه اداره شده برای حمایت از کسب‌وکارها استفاده کنیم.

در مجموع با توجه به برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته سال ۹۷ در کنار پروژه‌های مهم فضایی که خواهیم داشت، پیش‌بینی می‌کنم سال پرکاری در حوزه حمایت از کسب‌‌وکارهای نوپا در زمینه فناوری فضایی و خدمات آن‌ها پیش رو داشته باشیم.