ساختار صندوق نوآوری و شکوفایی تغییر می‌کند؟
بزرگترین مرجع حمایت از دانش‌بنیان‌ها نقد شد

ساختار صندوق نوآوری و شکوفایی تغییر می‌کند؟

صندوق نوآوری و شکوفایی با رویکرد حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان کار خود را از چند سال گذشته آغاز کرد اما فعالیت‌های این نهاد علمی از همان ابتدا با انتقاداتی روبرو بود. در چند ماه اخیر نیز این انتقادات بالا گرفت به طوری که عملکرد صندوق زیر سوال رفت و زمزمه‌هایی مبنی بر تغییر و تحولات اساسی در آن شنیده شد. از همین رو، بر آن شدیم تا ضمن مروری بر فعالیت‌های این نهاد حمایتی، به دلایل انتقادات و سرنوشت احتمالی آن بپردازیم.

نهادی برای حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان
صندوق نوآوری و شکوفایی، یک نهاد مالی – توسعه‌ای عمومی و هیات امنایی است که در راستای تقویت اقتصاد دانش‌بنیان، ماموریت خود را توسعه شرکت‌های خصوصی یا تعاونی دانش‌بنیان ایرانی در چارچوب و قوانین بالادستی می‌داند.

«ارایه خدمات تامین مالی به شرکت‌های دانش‌بنیان»، «توانمندسازی شرکت‌های دانش‌بنیان»، «مشارکت و سرمایه‌گذاری خطرپذیر و غیرخطرپذیر در شرکت‌های دانش‌بنیان»، «حمایت از شرکت‌های خصوصی خدمات تجاری‌سازی»، «هدایت سرمایه‌های ملی و بین‌المللی به سمت توسعه فناوری» از جمله وظایف صندوق به شمار می‌رود.

دولت در سال ۹۰، سرمایه اولیه صندوق را که حدود ۲۵ میلیارد تومان بود تامین کرد. در آن زمان تنها ۵۵ شرکت دانش‌بنیان وجود داشتند. در سال ۹۳ بالغ بر ۷۰۰ درخواست برای ارزیابی به صندوق نوآوری و شکوفایی ارسال و در مجموع بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان مصوبه برای این شرکت‌ها مقرر شد. این درحالی بود که نزدیک به دو هزار شرکت دانش‌بنیان فعال بودند.

بهزاد سلطانی، رییس هیات عامل صندوق نوآوری با اشاره به آخرین آمار درآمدهای صندوق و پرداخت آن به شرکت‌های دانش‌بنیان به گفت: تا آبان سال جاری ۲ هزار و ۲۵۰ میلیارد تومان بودجه دریافتی از دولت داشتیم اما تقاضای کل شرکت‌های دانش‌بنیان در ۴ سال اخیر ۷ هزار و ۷۲۰ میلیارد تومان بوده است.

او گفت: این میزان قابل پرداخت نیست و اگر همان یک سال نخست به همه تقاضاها جواب می‌دادیم بودجه ما به اتمام می‌رسید. از سوی دیگر، اگر نیم درصد بودجه پرداخت نشود در سال ۱۴۰۲ پولی نداریم که به شرکت‌های دانش‌بنیان اختصاص دهیم.

سرآغاز انتقادات جدید درباره نحوه فعالیت صندوق نوآوری
اعتراضات جدید به کارکرد صندوق نوآوری از گزارش رییس دیوان محاسبات و هشدار رییس مجلس شورای اسلامی نشات گرفت که البته منجر به انتقادات دیگری نیز شد.

عادل آذر، رییس دیوان محاسبات گفت: فلسفه ایجاد صندوق توسعه نوآوری و شکوفایی این بوده است که تسهیلات راحت‌تری به شرکت‌های دانش‌بنیان داده شود تا فعال شوند. از سال ۱۳۹۱ تا پایان سال ۱۳۹۵ معادل ۲ هزار و ۲۰۳ میلیارد تومان یعنی حدود ۶۷ درصد سرمایه اولیه صندوق نوآوری و شکوفایی تامین شده است. بیش از ۵۰۳ میلیارد تومان (حدود ۲۵ درصد) منابع مذکور در قالب تسهیلات در اختیار شرکت‌های دانش‌بنیان قرار گرفته و ۷۵ درصد باقی منابع بر اساس اساسنامه صندوق یاد شده در بانک‌ها سپرده‌‌گذاری شده است.

 او ادامه داد: بانک‌ها در قبال سپرده‌گذاری صورت گرفته اقدام به پرداخت حدود ۲۶۶ میلیارد تومان تسهیلات به شرکت‌های دانش‌بنیان کرده‌اند.

هشدار رییس مجلس شورای اسلامی
علی لاریجانی، رییس مجلس شورای اسلامی در واکنش به اظهارات رییس دیوان عدالت اداری با بیان این‌که براساس گزارش ارایه شده توسط دیوان محاسبات، ۷۵ درصد شرکت‌های دانش‌بنیان در بانک‌ها سپرده‌‌گذاری کرده‌اند تا از سود آن استفاده کنند، گفت: اگر قانون چنین اجازه‌ای به شرکت‌ها می‌دهد، توسط کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس بررسی شود تا اشکال قانونی آن رفع شود. همچنین به مسئولان امر اعلام کنند تا روش خود را تغییر دهند.

او گفت: شرکت‌های دانش‌بنیان تسهیلات راحتی را دریافت می‌کنند تا این سرمایه چرخش داشته باشد نه این‌که آن را حصر کنند.

پاسخ سازمان برنامه به انتقادات
سازمان برنامه و بودجه در واکنش به اعتراض گزارش دیوان محاسبات اعلام کرد که سرمایه دریافتی صندوق براساس گزارش‌های ارسالی به دیوان محاسبات تا اوایل اسفندماه ۱۳۹۵، حدود ۱۴۲۳ میلیارد تومان بوده است. لذا رقم بیان شده ۲۰۳۳ میلیارد تومان در گزارش تفریغ بودجه مجلس نمی‌تواند تصویر صحیحی از واقعیت رقم دریافتی و زمان آن ارایه دهد.

همچنین از سوی دیگر گزارش دیوان محاسبات به درستی، به صحت سپرده‌گذاری براساس اساسنامه صندوق اشاره کرده است. مدیران اجرایی صندوق اقدامات اجرایی خود را انجام داده و سپرده‌گذاری تعهدات نگه‌داشته شده شرکت‌ها در بانک‌ها کاملا صحیح بوده است.

سازمان برنامه و بودجه تاکید دارد منابع مالی صندوق را که نمی‌توان در گاوصندوق نگهداری کرد. بلکه باید در بانک گذاشت و در حالی که می‌توان طبق اساسنامه سود بانکی گرفت و به سرمایه صندوق اضافه کرد و تنها راه تسهیلات دادن در غیاب ردیف بودجه جاری است؛ طبعا باید سود گرفت.

زمزمه‌های تغییر و تحول در صندوق نوآوری آغاز شد
این مباحث سرآغاز انتقادات دیگری از سوی نمایندگان مجلس و مسئولان علم و فناوری کشور شد. به طوری‌که یکی از نمایندگان کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی در خصوص عملکرد صندوق گفت: بر اساس اعلام دیوان محاسبات، صندوق نوآوری و شکوفایی در راستای اهدافش آنچه که مورد انتظار بوده را برآورده نکرده است و نشان می‌دهد که انحراف اهداف دارد و بیشتر دنبال سپرده‌‌گذاری بوده است.

محمدجواد ساداتی‌نژاد با بیان این‌که قاعدتا نگاه ما حمایت از صندوق نوآوری و شکوفایی است، گفت: این‌که عملکرد و انحراف از هدفش درست نبوده باید اصلاح شود. انتظار داریم این هدف به زودی محقق شود. از این رو ضروری است هیات امنا تمهیداتی بیاندیشند تا روند مطلوبی صورت گیرد. صندوق نوآوری و شکوفایی به دلیل رسالتش مورد حمایت است اما در حوزه عملکردی باید تغییر رویه دهد.

قطع ارتباط صندوق نوآوری با نهادهای علمی

دکتر وحید احمدی، رییس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور که پیش از این معاون پژوهشی وزیر علوم نیز بود، عملکرد صندوق نوآوری را ارزیابی کرد و گفت: وجود یک نهاد مالی که در راستای حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان فعالیت کند یک ضرورت محسوب می‌شود؛ به همین دلیل دولت هم این موضوع را از قبل پیش‌بینی کرده و دستور تشکیل صندوق نوآوری و شکوفایی را از ۷ سال گذشته داده است.

او با اشاره به عملکرد صندوق نوآوری از سال ۸۹ تا ۹۲ افزود: با وجود این‌که در همان ابتدا قانون حمایت از شرکت‌ها ابلاغ شده بود و تعدادی شرکت دانش‌بنیان هم وجود داشتند اما صندوق نوآوری و شکوفایی اقدام اجرایی و اعتباری در حمایت از این شرکت‌ها نداشت.

احمدی در ادامه با بیان این‌که دولت طی سال‌های اخیر بودجه ای به صندوق نوآوری و شکوفایی تزریق کرده است، گفت: به دلیل این‌که در حال حاضر تنها سازوکار مالی کشور بانک‌ها هستند و تجربه سازوکار مالی جدیدی در حوزه دانش‌بنیان ها نداریم، طبیعی است که با انتقاد از عملکرد صندوق نوآوری و شکوفایی روبرو شویم. همچنین تاکنون در قالب صندوق های خطرپذیر و ارایه تسهیلات به شرکت‌ها تجربه‌ای نداشتیم که همین موضوع، دلیل بر نداشتن ساختار دقیق و اجرایی برای حمایت از شرکت‌ها است.

او گفت: متاسفانه بر اساس شنیده ها ارتباط صندوق نوآوری و شکوفایی با پارک‌های فناوری و شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری قطع شده بود؛ آن‌ها ابتدای کار فکر می‌کردند که مستقل هستند اما باید تحت نظارت شورایعالی علوم تحقیقات و فناوری باشند. به این معنا که شرکت‌های دانش‌بنیان قبل از دریافت تسهیلات باید تاییدیه شورای عالی عتف را دریافت کنند و سپس از سوی صندوق نوآوری و شکوفایی حمایت شوند.

رییس مرکز سیاست های علمی کشور تاکید کرد: باید خلاءهای صندوق نوآوری و شکوفایی بازنگری شود و این صندوق ارتباطات خود را با سایر مجموعه ها قوی تر کند تا مشکلات بر طرف شوند.

باید خلاءهای صندوق نوآوری و شکوفایی بازنگری شود و این صندوق ارتباطات خود را با سایر مجموعه‌ها قوی تر کند تا مشکلات بر طرف شوند.

عدم استفاده صندوق نوآوری از ظرفیت خود برای اعطای تسهیلات

در ادامه دکتر علیرضا دلیری، معاون توسعه مدیریت و منابع معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به درباره موضوع حمایت مالی از شرکت‌های دانش‌بنیان گفت: جمعا در چند سال گذشته حدود بیش از ۱۲۰۰ میلیارد تومان از منابع معاونت علمی و فناوری و صندوق نوآوری و شکوفایی به شرکت‌های دانش‌بنیان اعطا شده است. از این میزان حدود ۴۰۰ میلیارد تومان از منابع معاونت علمی و مبلغ ۸۳۰ میلیارد تومان از صندوق نوآوری و شکوفایی تامین شده است.

او با بیان این‌که بودجه معاونت علمی و فناوری به صورت سالیانه ۲۰۰ میلیارد تومان است، گفت: ما در این معاونت به صورت اهرمی از شرکت‌ها بیش از حد بودجه‌ای که در اختیار داریم حمایت کرده‌ایم؛ به این صورت که مبلغی را در بانک قرار داده و ۴ برابر آن را در قالب وام به شرکت‌ها ارایه کرده ایم؛ اما صندوق نوآوری و شکوفایی با وجود بودجه بیش از ۲ هزار میلیارد تومان که از سوی دولت محقق شده، تنها ۸۳۰ میلیارد تومان به شرکت‌ها تسهیلات اعطا کرده است.

همچنین فریده اولاد قباد، نماینده مجلس و عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس گفت: باید این موضوع سرنوشت صندوق نوآوری و شکوفایی در دستور جلسه کمیسیون قرار بگیرد زیرا تغییر در اساسنامه خیلی مهم است و سرنوشت آن تنها در این جلسات مشخص می‌شود.

آیا سرنوشت صندوق را باید از سر نوشت

یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی با اشاره به امکان تغییر و تحول در صندوق گفت: قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان نمی‌تواند تغییر کند البته شاید هر کسی در این زمینه و اقدامات صندوق نوآوری و شکوفایی اظهاراتی داشته باشد.

او گفت: طبق پیگیری هایی که شده قرار است عملکرد صندوق نوآوری و شکوفایی بر طبق اساسنامه پیش رود. اگر قرار باشد تغییراتی رخ دهد باید یک قانون عوض شود که نیاز به بررسی‌های زیادی دارد اما دیوان محاسبات گزارشی ارایه کرده که باید این گزارش بررسی شود.

همچنین بر اساس گفته های یک منبع آگاه در معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، از گوشه و کنار صحبت این است که فرم ساختار صندوق نوآوری و شکوفایی تغییر کند اما هنوز در این خصوص ابلاغ رسمی صورت نگرفته است. او می گوید موضوع این است که شاید صندوق با همان ماموریت ها پابرجا باشد اما فرم ساختاری آن تغییر کند و این می‌تواند به دلیل نحوه عملکرد صندوق باشد.

این منبع آگاه معتقد است که شاید دولت فکر می‌کند اگر تغییری در فرم صندوق نوآوری و شکوفایی ایجاد شود، عملکرد بهتری خواهد داشت.

آن‌چه واضح و بدیهی است این است که وجود نهادی برای حمایت مالی به شرکت‌های دانش‌بنیان در کشور ضروری است اما انتقادها به صندوق نوآوری و موازی کاری‌هایی که در این زمینه صورت می‌گیرد، دلالت بر این دارد که باید بازنگری جدی در زمینه نحوه حمایت رساندن به شرکت‌های دانش‌بنیان انجام شود ضمن این‌که باید بازوی قوی نظارتی بر عملکرد نهادهای حمایتی وجود داشته باشد تا به طور دقیق رصد شوند.

همچنین بهتر است به جای وجود چندین نهاد برای ارزیابی، تأیید و در نهایت حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، یک نهاد با سازوکار روشن و شفاف وجود داشته باشد.