خوب و بد کسب‌وکار مجازی

خوب و بد کسب‌وکار مجازی

ایجاد اختلال در ۹هزار کسب‌وکار تلگرامی و خسارات وارده به صاحبان آن در روزهایی که این نرم‌افزار مسدود بود، نشان داد که مشاغل اینترنتی با گسترش فضای مجازی جایگاه ویژه‌ای یافته است.

افزایش استفاده از شبکه‌های اجتماعی میان ایرانیان به‌ویژه در یک دهه اخیر ضمن متحول ساختن روابط اجتماعی، شیوه تبلیغات و بازاریابی کسب‌وکارهای متوسط و خرد را دگرگون ساخته است.

قابلیت‌هایی که شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه تلگرام و اینستاگرام برای کاربران خود فراهم می‌سازند، به محبوبیت این دو نرم‌افزار میان ایرانیان افزوده است و در کنار استفاده از قابلیت ارتباطی و سرگرمی آن‌ها را به بازارهای کوچکی برای عرضه کالاها و خدمات مبدل ساخته است.

بر پایه آمار مرکز ملی فضای مجازی کشور، ۵۸۸هزار شغل ایرانی در فضای مجازی مشغول کسب‌وکار هستند که این رقم تا سه سال آینده به بیش از ۸۰۰هزار شغل خواهد رسید. این مرکز همچنین ۹۶مانع کسب‌وکارهای نوپا را در کشور را شناسایی کرده است.

در این زمینه «عادل طالبی» عضو هیات مدیره انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی در گفت‌وگو با پژوهشگر ایرنا، به اثرات فضای مجازی بر فضای کسب‌وکار پرداخت.

دسترسی آسان و مستقیم، ویژگی اصلی فضای مجازی

سهولت در برقراری ارتباط مستقیم و بدون واسطه با مشتری مهم‌ترین ویژگی کسب‌وکار در فضای مجازی است. بسیاری از ارایه دهندگان خدمات و فروشندگان کالا با ایجاد صفحه و کانال‌هایی در فضای تلگرام و اینستاگرام اقدام به فروش خدمات خود کرده و از این راه درآمد بالایی را کسب می‌کند.

در این زمینه طالبی حوزه کسب‌وکار را به دو بخش کسب‌وکارهای بزرگ و متوسط یا کوچک تقسیم کرد و گفت: حدود ۹۰درصد از کسب‌وکارها در حوزه کسب‌وکار کوچک جای می‌گیرد حتی در کشوری مانند آلمان شرکت‌هایی مانند «بنز» و «بی‌ام‌و» جزو این گروه از مشاغل هستند.

در ایران آمار دقیقی وجود ندارد اما به نظر می‌رسد بین ۹۳ تا ۹۷ درصد کسب‌وکارها کوچک و خرد هستند.

او افزود: این در حالی است که رسانه‌های جمعی و بزرگ مانند رادیو و تلویزیون جزو ابزارهای گران‌قیمت برای بازاریابی و تبلیغات به شمار می‌روند که تنها کسب‌وکارهای بزرگ امکان استفاده از آن‌ها را دارند.

از این رو، به دلیل کاهش هزینه در فضای مجازی و امکان سهولت در برقراری ارتباط بدون واسطه با مشتریان، کسب‌وکارهای کوچک یا حتی خانگی به سمت این فضا حرکت می‌کنند و بدون نصب نرم‌افزارهایی مانند «سی‌آر‌ام» با همین شبکه‌های اجتماعی با مشتریان خود ارتباط پیدا کرده و به‌صورت مستقیم بازاریابی می‌کنند. به همین دلیل فضای مجازی و اینترنت برای مشاغل خرد بسیار با اهمیت است.

به گفته طالبی، شرایط این امکان را ایجاد کرده که به کسانی که تا پیش از این دسترسی نداشتیم به‌راحتی با یک جست‌وجوی ساده در شبکه‌های اجتماعی یا گوگل دست یابیم.

رقابت تنگاتنگ کسب‌وکار در فضای سنتی و مجازی

خرید از یک کانال تلگرامی یا سایتی مطمئن و تحویل کالا و خدمات در منزل به دلیل سهولت دسترسی و فرار از ترافیک و شلوغی شهر برای کاربران فضای مجازی جذاب است.

همین مساله باعث ترغیب افراد به خرید اینترنتی و در برابر رشد سایت‌های خرید اینترنتی مطمئن در یکی دو سال اخیر شده است. به‌گونه‌ای که حتی مغازه دارانی که به شیوه‌ای سنتی و مرسوم فعالیت می‌کنند نیز با ساخت کانال و صفحه‌های مجازی سعی می‌کنند جایی برای خود در این فضا باز کرده و نظر مشتریان را جلب کنند. پرسشی که مطرح می‌شود، این است که آیا گسترش چتر اینترنت بر فضای کسب‌وکار، باعث آسیب به کسب‌وکارهای مرسوم یا سنتی خواهد شد؟ کدام یک به سود اقتصاد کشور خواهد بود؟

در این باره طالبی معتقد است: کسب‌وکارها از نگاهی دیگر به دو بخش دیجیتال و غیر دیجیتال تقسیم می‌شوند. کسب‌وکارهای دیجیتالی به آن بخشی اطلاق می‌شود که خدمات در فضای دیجیتال صورت می‌گیرد مانند برخی نرم‌افزارهای خدماتی فعال در زمان حاضر؛ نوعی از مشاغل که تا ۲۰ سال پیش وجود نداشتند. کسی گمان نمی‌کرد که هر روز می‌تواند بدون طی مسیر از شهرهای مختلف خرید انجام دهد یا با نرم‌افزاری تاکسی را خبر کرده و مسیر خود را روی آن مشخص کند.

او افزود: اکنون کسب‌وکارهای مرسوم هم در کنار مشاغل وابسته به فضای دیجیتال مشغول به فعالیت شده‌اند اما باید توجه کنند که فردی در این فضا موفق خواهد بود که از فرصت استفاده کرده و سریع‌تر وارد فضا شود. افراد باهوش و مطلع این قدرت را دارند که مشتریان بیشتری را به سمت خود بکشند.

این کارشناس فضای مجازی، آسیب جدی رشد کسب‌وکارهای دیجیتال را از بین رفتن کسب‌وکارهای سنتی عنوان کرد.

او گفت: به ازای چند خریدوفروش اینترنتی مغازه‌ای در خیابان بسته می‌شود. به‌مرور زمان افرادی که در این فضا حضور دارند قدرت گرفته و افراد دور از فضای مجازی به کناره‌ای رانده و از صحنه خارج می‌شوند.

هزینه‌های هنگفت خرید، اجازه و مالیات محل کسب نیز عامل دیگری است که باعث گرایش صاحبان مشاغل خرد و متوسط به شبکه‌های اجتماعی و اینترنت می‌شود اما آیا این درست است که به همین دلیل از ورود فناوری که سهولت را نیز به همراه می‌آورد، جلوگیری کرد؟ آیا باید برای حفظ شغل درشکه‌چی، از ورود خودرو به کشور جلوگیری می‌شد؟ تنها راهکار این است که با ساماندهی فضای کسب‌وکار، مشاغل سنتی نیز حفظ شوند. برای نمونه در کشورهای آمریکایی و اروپایی محدودیت‌هایی برای کسب‌وکارهای اینترنتی درنظر می‌گیرند تا به خرده‌فروشان آسیبی نرسد. سیاست‌گذاران باید به چنین مسایلی توجه کنند.

چالش‌های کسب‌وکار مجازی چیست؟

از نگاه این کارشناس کسب‌وکار اینترنتی، نبود ثبات در تصمیم‌گیری، سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری‌ها عمده‌ترین چالش پیش روی کسب‌وکار دیجیتال در ایران است. بسیاری از تصمیمات مانند آن‌چه چندی پیش در مورد فیلترینگ شاهد بودیم، لحظه‌ای و یک شبه گرفته می‌شود. صاحب شغلی که به‌واسطه کانال تلگرامی با مشتریان خود ارتباط داشته و حتی سفارش‌هایی گرفته، به یک‌باره روز بعد متوجه می‌شود که تنها راه ارتباطی‌اش با مشتری قطع شده است. این‌گونه تصمیمات آسیب‌های بزرگی به این بخش می‌زند.

او افزود: عدم ثبات در تصمیم‌گیری منجر به افزایش ریسک می‌شود. از سویی دیگر نبود آگاهی و تخصص لازم برای فعالیت در این فضا گاهی اوقات به شکست یا سودجویی‌هایی منجر می‌شود. احساسی رفتار کردن در فضای کسب‌وکار دیجیتال هم نوعی از آسیب است که افراد پیش از ورود باید از آن دوری کنند.

آگاهی اندک کاربران در استفاده از شبکه‌های اجتماعی به دلیل تازه و ناشناخته بودن فضا از دیگر مشکلاتی است که در برخی مواقع باعث سودجویی‌های مالی و اخلاقی بسیاری از مشتریان شده و منجر به تشکیل پرونده‌های قضایی و انتظامی می‌شود.

به گفته کارشناسان، راهکار مقابله با این معضل ارتقای فرهنگ و آموزش استفاده از فضای مجازی میان خانواده‌ها و فرزندان است. ارتباط موازی دستگاه‌های مختلف با کسب‌وکارهای نوپا، اعمال سلایق مختلف، تداخل با کسب‌وکارهای سنتی و تخطی از قانون نیز دیگر چالش‌های موجود در فضای کسب‌وکار نوین به شمار می‌رود که مرکز ملی فضای مجازی برای رفع این چالش‌ها به دنبال تدوین سندی جامع جهت اشتغال‌زایی در فضای مجازی است.