fa-IR
فضای مجازی بستر توسعه محتوا و کسب‌وکار فرهنگی

فضای مجازی بستر توسعه محتوا و کسب‌وکار فرهنگی

حوزه فرهنگ در ایران همواره به‌دلیل وجود دغدغه‌های ملی و اثرگذاری گسترده‌ با ضوابط و چارچوب‌های مشخصی توسعه پیدا کرده است. با این حال علیرغم حمایت‌های سخاوتمندانه‌ای که در این حوزه وجود دارد نمی‌توان جهش چشمگیری در تولید و ارایه محصولات فرهنگی مشاهده کرد. از سوی دیگر با وجود ده‌ها نهاد و سازمان انتفاعی و غیرانتفاعی، تعریف یک رابطه منطقی میان هزینه و عملکرد در ارتقای ذائقه مخاطبان و بهبود کارکرد محصولات این حوزه دشوار است. تجربه حضور کسب‌وکارهای نوپا در حوزه‌های دیگر نشان می‌دهد ورود ایده‌های خلاقانه و دقت بیشتر در تخصیص منابع می‌تواند شکاف میان محصولات و مخاطبان را پوشش دهد. در این گزارش چند نگاه متفاوت را از سوی دولت و بخش خصوصی مرور می‌کنیم.

این راه پر مرارت
حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی از نهادهای موثر و فعال در توسعه فرصت‌ها و حمایت از تولید محتوای فرهنگی است. علی کاشفی‌پور، مدیر حوزه هنری دیجیتال که پیش از این در ساختارهای تصمیم‌گیر این نهاد حضور قابل توجهی داشت، دغدغه‌های ورود کسب‌وکارهای نوپا در حوزه فرهنگ را متفاوت از سایر حوزه‌ها می‌داند و با اشاره به اقداماتی که در سال‌های اخیر برای توسعه موضوعات فناورانه در این حوزه انجام شده است، می‌گوید: فرهنگ حیطه گسترده‌ای است و تقسیمات بزرگی دارد، مثلا می‌توان از منظر صنایع فرهنگی وارد شد که آن هم شامل دسته‌بندی‌های مختلفی می‌شود. از نظر من که خاستگاه فرهنگی دارم این فضای جدید علیرغم شورآفرینی و هیجانی که دارد هنگام ورود به حوزه فرهنگ با چند احتیاط مهم روبه‌رو می‌شود. نخست این‌که تا چه میزان مبادی و مبانی کسب‌وکارهای جدید در حوزه فرهنگ یا حداقل یکی از بخش‌های آن قابل توسعه است؟ آیا ویژگی‌های شاخص در کسب‌وکارهای نوپا مانند قابلیت‌های کپی، تجمیع و توسعه در این حوزه وجود دارد؟ این‌که یک موضوع فرهنگی قابلیت تبدیل به محور کسب‌وکار را دارد، یک نکته است و این‌که تبدیل به یک استارت‌آپ با ویژگی‌هایی مثل مقیاس‌پذیری و تکرارپذیری و موارد دیگر شود، مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد زیرا به راحتی نمی‌توان موضوعات فرهنگی را در این چارچوب قرار داد.
کاشفی‌پور در ادامه با اشاره به این‌که در حوزه فرهنگ همواره نگاه حمایتی وجود داشته و این نگاه فاقد رویکرد تجاری است، بیان می‌کند: ذات بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی، غیرانتفاعی است، پس چگونه می‌توان غیرانتفاعی بودن را با کسب‌وکار تجمیع کرد. به همین دلیل در بسیاری از این موارد نمی‌توان به‌راحتی یک تجارت تعریف کرد یا حداقل کسب درآمد در این حوزه‌ها کار آسانی نیست.
نکته دیگری که مدیر حوزه هنری دیجیتال به آن اشاره می‌کند، موضوع منابع انسانی و فعالانی است که لزوما دارای رویکرد فرهنگی نیستند، او می‌افزاید: بسیاری از فعالانی که با هدف ایجاد کسب‌وکار در موضوع‌های فرهنگی وارد این حوزه شده‌اند غالبا دارای رویکرد فنی هستند مانند برنامه‌نویس‌ها، توسعه‌دهنده‌ها و حتی طراحان یا افرادی که دارای رویکرد تجاری مانند توسعه‌بازار هستند. در بسیاری از کسب‌و‌کارهای کلاسیک این ترکیب تا حدود زیادی موفق است و حداقل این افراد با موضوع کسب‌و‌کار چالش محتوایی ندارند و لازم نیست این تعامل خیلی عمیق باشد ولی در حوزه فرهنگ، این افراد باید به شدت با محتوای کسب‌و‌کار درگیر شوند. یکی از آسیب‌ها و آفت‌ها این است که چون خاستگاه بسیاری از این افراد بسترهای فنی یا تجاری است، با این حوزه آشنایی اندک یا سطحی دارند و چون با محتوا آشنا نیستند پاسخ‌ها و راه‌حل‌هایی که ایجاد می‌کنند با مشکل مواجه می‌شود. محتوای فرهنگی جنس خاصی دارد و در این تیم‌ها باید یک پایه سوم برای محتوا تعریف شود و ما این را در بسیاری از این کسب‌وکارها نمی‌بینیم. یکی از دلایلی هم که افراد محتوایی، کمتر وارد این موضوعات می‌شوند این است که معمولا برقراری ارتباط میان افراد فنی و فرهنگی راحت نیست. حتی در حوزه فرهنگ، مهندس یا مدیر بودن به مفهوم علمی آن گاهی ضدارزش است. ایجاد ارتباط و اتصال میان این دو گروه برای موفقیت کسب‌وکارهای فرهنگی لازم است.
کاشفی‌پور در ادامه با اشاره به تفاوت محصولات فرهنگی و نیاز به روش‌های ارزش‌گذاری می‌‌گوید: نکته سوم این است که محصولات فرهنگی، مواد و محتوای خنثی نیستند. وقتی در مورد فیلم و کتاب صحبت می‌کنید در تمام دنیا این موارد مشمول یک سری نظام‌های ارزش‌گذاری هستند. سیستم‌های امتیازدهی بنا به دسته‌بندهای مختلف تعریف شده‌اند ولی گاهی به این موارد توجه نمی‌شود. اینکه مجوز ارشاد برای یک محتوایی دریافت شد، فقط یک قدم ابتدایی است. نوع بازی، طراحی و محتوایی که پایه کسب‌وکار است اهمیت زیادی دارد. این موارد خنثی نیستند که بتوان آن‌ها را در محیط‌های متفاوت یا فضای بین‌المللی عرضه کرد. حداقل در گام‌های ابتدایی که قصد دارند بر بازار داخل تمرکز داشته باشند این موارد باید مورد توجه قرار گیرند.

فضای فرهنگی بکر است
موج با برنامه «تقویم اذان‌گو باد صبا» و بیش از 7 میلیون نفر مخاطب، یکی از اولین کسب‌وکارهای توسعه‌یافته در حوزه دین و فرهنگ بر بستر فناوری‌اطلاعات است که بدون رویکرد تجاری مشخص در ارایه محصولات، با استقبال گسترده مخاطبان روبه‌رو شده است. محمدعلی طهرانچی، مدیرعامل این شرکت با اشاره به نحوه راه‌اندازی شرکت پیشگامان موج تلفن همراه می‌گوید: هسته دینی خانواده و عجین بودن ما با این فرهنگ منجر به شکل‌گیری شرکت شد تا محتوای دینی را به‌وسیله تلفن همراه در دسترس کاربران قرار دهیم. سال ۸۶ که کار را شروع کردیم، برنامه‌نویسی تلفن همراه حتی در سطح دانشگاهی نیز مرسوم نبود، مدل‌های موبایل محدود و شبکه‌های مخابراتی و ارتباطی نیز برای انتقال داده راه‌اندازی نشده بود. بنابراین فقط امکان استفاده آفلاین از محتوا را داشتیم. طهرانچی با اشاره‌ به روش‌های تامین مالی توضیح می‌دهد: مردم انتظار دارند فرهنگ و محصولات مذهبی به‌طور رایگان عرضه شود، جذب پروژه‌های جانبی از طرف بیت برخی از مراجع عظام، نهادها ومراکزی که به‌روز‌تر فکر می‌کردند از فعالیت‌هایی بود که برای تامین مالی انجام دادیم. هزینه‌ها را به شدت کنترل می‌کردیم و تا چندین سال من و دیگر شرکا حتی یک ریال برداشت نکردیم. تنها هدف ما بقا بود و فراتر از آن توقعی نداشتیم.

طهرانچی: برای حوزه دین و فرهنگ نیاز به یک اتاق فرمان یا اتاق فکر داریم که بتواند چند سال بعد را ببیند و امکانات سال‌های بعد را پیش‌بینی کند فضای فرهنگی الزاما مختص افراد مذهبی نیست. در کشورهایی مثل کره، هند حتی ایالات متحده نیز این مفاهیم را پذیرفته‌اند

طهرانچی معتقد است هدایت کسب‌وکارها و ایده‌های خلاقانه در حوزه دین و فرهنگ بیشتر از سایر حوزه‌ها نیاز به آینده‌پژوهی دارد. او اظهار می‌کند: بودجه‌های فرهنگی نمود پایینی دارند، در حالی‌که برای حوزه دین و فرهنگ نیازمند اتاق فرمان یا اتاق فکر هستیم تا بتواند چند سال بعد را هم ببیند و امکانات سال‌های بعد را پیش‌بینی کند. متاسفانه در حوزه دینی درها را بسته‌ایم، در اتاق خود مشغول کار شده‌ایم و متوجه تغییرات بیرون و تحولات جریان‌ساز نمی‌شویم. بنابراین نیاز است یک تیم، مشغول دیده‌بانی و رصد باشد. پس از دستور مقام معظم رهبری درباره تاسیس شورای عالی فضای مجازی این توقع از شورا وجود داشت، ولی متاسفانه سازمان‌های مختلف در زمینه تحقیق و توسعه ضعیف عمل کرده‌اند یا سنگین و کند بوده‌اند و نتوانسته‌اند با سرعت تغییرات همگام شوند.دغدغه فرهنگی در تمام سازمان‌ها قطعا وجود دارد ولی به موضوع بهره‌وری کمتر توجه می‌شود که در مباحث فرهنگی یک آفت است. مدیرعامل شرکت موج همراه در مورد استقبال برون‌مرزی از برنامه باد صبا می‌گوید: مخاطبان ما محدود به کشورهای همسایه نمی‌شوند و در اروپا و کانادا نیز از این محصول استفاده می‌شود. او درباره ظرفیت‌های موجود برای فعالیت کسب‌وکارهای نوپا بیان می‌کند: من حاضرم بارها این کار را از صفر شروع کنم. وقتی نگاه می‌کنیم کمبودهای زیادی را می‌بینیم.
کارهای زیادی انجام شده ولی با ظرفیت‌های کنونی هم‌خوانی ندارند و تولیدات ما با مقیاس ۶ سال پیش است. زمانی که فناوری GPRS راه‌اندازی شد، اقیانوسی را پیش‌روی خود دیدیم اما در شرایط کنونی این فرصت‌ها کمتر دیده می‌شود. معرفی نسل چهارم شبکه توسط یک اپراتور، جهشی بزرگ به‌شمار می‌آید در حالی‌که این فناوری در حوزه فرهنگ و مذهب هنوز درک نشده است.
مدیرعامل موج همراه در پایان به چالش‌های ورود به این حوزه اشاره می‌کند و می‌افزاید: بکر بودن فضا به این معنی نیست که می‌توان هر کاری انجام داد. چالش‌ها از مرحله طراحی ایده آغاز می‌شود و همچنان بعد از انتشار محصول ادامه دارد. چالش کسب‌وکارهای دیگر نسبت به این حوزه کمتر است چون فرآیندهای تجاری و چرخه‌های مالی آن‌ها کاملا تعریف‌شده هستند اما در فضای فرهنگی این قضیه وجود ندارد.

سبک زندگی مومنانه در کسب‌و‌کار اسلامی
شتاب‌دهنده فرهنگی ـ مذهبی و قرآنی «شفق» از اولین شتاب‌دهنده‌های اختصاصا مذهبی جهان اسلام است که با دغدغه فعالیت‌های فرهنگی مذهبی و آشنایی دنیای اسلام و فعالان مذهبی با دانش جدید کارآفرینی و کسب‌وکارهای نوین یا استارت‌آپ‌ها تاسیس شد. امین صمیمی ار بنیان‌گذاران شفق با بیان این‌که پس از آشنایی تدریجی با استارت‌آپ‌ها و شتاب‌دهنده‌های مذهبی در نقاط دیگر جهان همراه با حجت‌الاسلام والمسلمین محمد رضا زائری «شفق» را تاسیس کردیم، می‌گوید: محصول فرهنگی ـ مذهبی چه از نوع خدمات مانند توریسم مذهبی، چه از نوع نرم‌افزار و چه از نوع کالا مانند پوشاک یا تزیینات، کاملا از محصول عام متمایز است. در واقع، هر محصولی که به‌طور مستقیم کمیت یا کیفیت اخلاق، باور یا رفتار دینی را افزایش دهد محصول مذهبی است.
اگر ساختار کسب‌وکار را دارای پنج رکن اصلی مشتری (بازار)، تولیدکننده، محصول، منابع و فناوری بدانیم، کسب‌وکارها و شتاب‌دهنده‌های مذهبی با کسب‌وکارهای عمومی در اکثر این موارد با یکدیگر تفاوت دارند.
در ایران بازار مذهبی، بازار خاصی است که آشنایی با آن نیازمند تجربه و تحقیق است. مشتری یا کاربر کسب‌وکار مذهبی، به دنبال مصرف فرهنگی ـ مذهبیست، و ارایه محصول برای افراد عام‌تر ملاحظات ویژه‌ای دارد. تولیدکننده ارزش و محصول مذهبی نیز مانند مصرف‌کننده مذهبی سبک زندگی و خصوصیات خود را دارد، بنابراین سعی می‌کنیم محیط کسب‌وکار فرهنگی را آراسته به سبک زندگی مومنانه کنیم.
بیشترین اشتراک ما با سایر شتاب‌دهنده‌ها به حیطه منابع برمی‌گردد. ما صرفا از منابع حلال و پاک استفاده می‌کنیم و قراردادها و عقود حقوقی حلال منعقد می‌کنیم و چون در ایران همه شتاب‌دهنده‌ها این‌گونه‌اند با آن‌ها وجه اشتراک داریم، همچنین در بحث فناوری (و بخش‌هایی از دانش مدیریت نوین) نیز تقریبا با سایر شتاب‌دهنده‌ها مشابه هستیم.
بر اساس برنامه‌ریزی، ما سال گذشته در دو زمینه ترویج کارآفرینی مذهبی و شتاب‌دهی محصولات مذهبی فعالیت داشتیم.اما هنوز در زمینه شناساندن کارآفرینی و ارزش‌آفرینی نوین مذهبی باید کارهای بیشتری انجام شود. ایده‌ها و محصولاتی در موضوعات قرآنی، اربعین، تربیت و خانواده، بازی و اسباب‌بازی داشته‌ایم. با این حال، چالش‌ها زیادند؛ یکی ناآشنایی فعالان و مجموعه‌های فرهنگی، مذهبی و تبلیغی با دانش و فناوری روز است که البته از فلسفه‌های وجودی ما رفع همین نقیصه است. از مهم‌ترین مشکلات، نبود پول هوشمند (Smart Money) در این زمینه است، منابع رانتی زیادی در این حوزه وجود دارند که به دلیل هوشمند نبودن، اکثر اوقات کسب‌وکارهای پایدار خلق نمی‌کنند. برای رفع این مشکل صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه یا همان VCها، راه حل خوبی هستند. در جهان اسلام VCهای اسلامی خوبی داریم که در ایران جای آن خالی است.

آینده کسب‌وکارها و استارت‌آپ‌های مذهبی محکوم به رشد است. اگر می‌خواهیم سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی حفظ شود باید به مهمترین شاخص سبک زندگی یعنی مصرف توجه کنیم؛ مصرف دایمی محصولات دیگران به مرور و حتی ناخودآگاه سبک زندگی ما را هم تغییر می‌دهد، پس چاره‌ای نیست جز اینکه محصولات متناسب با فرهنگ، نیاز و سلیقه کاربرمان را تولید کنیم.
شفق سعی می‌کند در استفاده و بومی‌سازی دانش‌ها و رهنمودهای جدید پیشرو و راه‌گشای جوانان، کارآفرینان و ارزش‌آفرینان باشد. امسال برنامه‌ریزی کرده‌ایم که علاوه بر شتاب‌دهی، محصولات و روند شتاب‌دهی استارت‌آپ‌ها را نیز آغاز کنیم. علاوه‌بر برقراری ارتباطات بین‌المللی و جهان اسلام، آن را گسترش می‌دهیم. بدین منظور در همایش کارآفرینی جهان اسلام که مربوط به استارت‌آپ‌ها و کسب‌وکارهای اسلامی است، شرکت کرده‌ایم. سال آینده هم در ایران میزبان رویدادی بین‌المللی برای استارت‌آپ‌های اسلامی خواهیم بود.


این گزارش در ششمین شماره از نشریه «گزارش زیست‌بوم - ویژه‌نامه کسب‌وکارهای نوپا» منتشر شده است