fa-IR

چک‌لیست: خلاقیت و ایده‌پردازی

اگر به بخش ایده‌های «مرکز توانمندسازی و تسهیل‌گری کسب‌وکارهای نوپای فاوا» نگاه کنید با تعداد بسیار زیادی از ایده‌های مختلف مواجه می‌شوید. حتی در اطراف خودمان هم این مورد را احساس می‌کنیم که افراد دارای ایده‌های زیادی برای شروع یک کسب‌وکار یا رشد کسب‌وکار فعلی خود هستند و اعتقاد دارند که صاحب یک «ایده طلایی» هستند که می‌تواند غوغا کند. سوال مهم اینجاست که کدام‌یک از این ایده‌ها پتانسیل تبدیل‌شدن به یک استارت‌آپ و کسب‌وکار موفق را دارد؟

 ممکن است در جستجوی ایده‌های جذاب برای شروع یک کسب‌وکار باشیم اما هیچ ایده‌ای به ذهنمان ‌نرسد. چطور ایده‌های جذابی برای شروع پیدا کنیم؟

چک‌لیستی که در ادامه مشاهده می‌کنید برای همین منظور طراحی شده است. این چک‌لیست به‌صورت کاملا کاربردی به شما نشان خواهد داد چطور ایده‌هایی مناسب برای شروع کسب‌وکار مطرح کنید و چگونه متوجه شوید کدام ایده‌ها درآمدزا بوده و می‌تواند نقطه شروع یک استارت‌آپ باشد.

نکته مهم: ایده‌پردازی فقط مربوط به مرحله شروع کسب‌وکار نیست. در ادامه راه ممکن است انواع چالش‌ها و محدودیت‌های مختلف برای استارت‌آپ شما پیش بیاید که تنها ایده‌های خلاقانه می‌توانند راهگشای شما باشند. پس یادتان باشد به‌خصوص از ایده‌پردازی در بازاریابی و جذب کاربران جدید به‌خوبی استفاده کنید.

قبل از ایده‌پردازی:

اگر دیده‌اید که ایده‌ای توانسته در مدت‌زمان بیشتری به موفقیت برسد در حقیقت فرصت خوبی را ایجاد یا شناسایی کرده است. برای این کار لازم است با تکنیک تشخیص فرصت آشنایی کافی داشته باشید. در ادامه به مهم‌ترین قسمت تشخیص فرصت یعنی «تحلیل جذابیت صنعت» اشاره شده است.

 

چک‌لیست تحلیل جذابیت صنعت

این چک‌لیست برای ارزیابی جذابیت صنعتی که قصد ورود به آن را دارید طراحی شده است.

نکته: به خاطر داشته باشید که قرار است صنعت خود را ارزیابی کنید نه کسب‌وکار پیشنهادی خود را، از زاویه کسی نگاه کنید که هنوز وارد صنعت نشده است.

  • تهدید ورود سایرین را در صنعت مربوطه بررسی کنید
    به‌طورکلی، وقتی تهدید ورود سایرین در سطح پایینی قرار داشته باشد، صنایع جذاب‌تر هستند، چراکه رقبا نمی‌توانند به آسانی وارد آن صنعت شده و از موفقیت اولیه شما کپی‌برداری کنند. همچنین این بدین معناست که راه‌اندازی کسب‌وکار برای شما دشوارتر خواهد بود، اما این بهایی است که باید در ازای توانایی برای رقابت در شرایطی بپردازید که دیگران نمی‌توانند به آسانی دنباله‌روی شما باشند. 
  • قدرت تامین کنندگان را در صنعت مربوطه بررسی کنید
    به‌طورکلی، صنایع زمانی جذاب‌تر هستند که تامین کنندگان (مواد اولیه، نیروی کار، امکانات و دیگر ورودی‌های لازم) آن‌ها قدرت پایینی برای تعیین قیمت‌ها و شرایط خرید داشته باشند. در اینجا قصد داریم تامین کنندگان کسب‌وکار شما را بررسی کنیم، نه آنکه شما را به‌عنوان یک تامین‌کننده برای مشتریانتان موردبررسی قرار دهیم.
  • قدرت خریدار را در صنعت مربوطه بررسی کنید
    به‌طورکلی، صنایع زمانی جذاب‌تر هستند که خریداران (مشتریان شما) برای تعیین شرایط خرید خود، قدرت کمی داشته باشند.
  • تهدید محصولات جایگزین را در صنعت خود بررسی کنید.
    به‌طورکلی، صنایع زمانی جذابیت بیشتری دارند که تهدید محصولات جایگزین پایین باشد، یعنی محصولات و خدمات دیگر صنایع نتوانند به آسانی جایگزین محصولات صنعت شما شوند.
  • رقابت را در صنعت خود بررسی کنید.
    به‌طورکلی، صنایعی جذاب‌تر هستند که رقابت در آن‌ها ملایم‌تر بوده و شدت کمتری داشته باشد؛ بدین معنا که شرکت‌های رقیب یکدیگر را برای جذب مشتریان، تضعیف نکنند.
  • با توجه به نتایج بالا به ارزیابی کلی جذابیت صنعت خود بپردازید
    اکنون صنعت خود را از دیدگاه نیروهای پنج‌گانه که در بالا بررسی شد در نظر بگیرید. اگر سه یا چهار نیرو از این پنج نیرو نامطلوب باشند، صنعت شما به‌طور وحشتناکی فاقد جذابیت است. اگر تنها یک یا دو نیرو نامطلوب باشند، شرایط صنعت متوسط است، هرچند که اگر همین یک یا دو مورد، به‌اندازه کافی شدید باشند، می‌توانند با وجود مطلوبیت دیگر نیروها، باعث عدم جذابیت صنعت شوند.

سوالات زیر در تصمیم‌گیری شما به ارزیابی صنعت انتخاب شده کمک زیادی می‌کند:

 

  • کدام‌یک از نیروهای پنج‌گانه تاثیر بیشتری بر ساختار کلی صنعت، خواه مثبت و خواه منفی، دارد؟
  • آیا امکان دارد یکی از این نیروها، به‌تنهایی، باعث شود صنعت جذابیت خاصی پیدا کند؟ کدام نیرو؟ چرا؟
  • اگر تهدید جدی ورود سایرین، یکی از مشکلات صنعت شماست، آیا می‌توان انتظار داشت که شما بتوانید وارد آن صنعت شوید و سپس، پیش از آنکه شرکت‌های بعدی بتوانند با شما همگام شوند (با فروش کسب‌وکارتان) با موفقیت از آن خارج شوید؟ چرا؟ اگر پاسخ منفی است، یا اگر این استراتژی با رویاهای کارآفرینانه شما هماهنگی ندارد، قصد دارید چگونه مشکل تهدید ورود سایرین را حل کنید؟
  • بر اساس تحلیلی که انجام داده‌اید، چه تغییراتی را در این صنعت پیش‌بینی می‌کنید (یعنی چه روندهایی بر نیروهای پنج‌گانه تاثیر خواهند گذاشت و باعث بهتر شدن یا بدتر شدن شرایط صنعت خواهند شد)؟ برای آنکه بتوانید از مزایای این تغییرات بهره‌مند شوید یا روی آن‌ها تاثیر بگذارید، چه اقدامی می‌توانید انجام دهید؟
  • چگونه می‌توانید فرصت موردنظرتان را شکل دهید تا با شرایط صنعت سازگار شود؟ آیا صنعت دیگری وجود دارید که جذابیت بیشتری داشته باشد و بتوانید از طریق آن، به بازار موردنظرتان راه پیدا کنید؟

 

بعد از تحلیل صنعت و بررسی فرصت‌های آن، زمان ایده‌پردازی است. قسمتی که باید بارها و بارها انجام دهید تا به یک ایده طلایی برسید.

تکنیک‌های زیادی برای ایده‌پردازی وجود دارد؛ اما برای این کار لازم است تفکر خود را همیشه خلاق نگه‌دارید. تفکر خلاق، راه نگاه کردن به مسائل و مشکلات از زاویه‌ای متفاوت است که منجر به ارائه‌ِ راه‌حل‌های جدیدی می‌شود. افرادی که دنیا را تحت تاثیر قرار می‌دهند، اغلب پدیده‌ها را به روش‌های کاملا متفاوتی‌ می‌بینند. یاد بگیرید در موقعیت‌های روزمره خود خارج از چارچوب فکر کنید. راه‌هایی برای تقویت تفکر خلاق موجود است همچنین اصولی برای تفکر خلاق وجود دارد که لازم است همواره آن‌ها را در شرایط شروع و راه‌اندازی کسب‌وکارتان موردتوجه قرار دهید.

برای تقویت تفکر خلاق خود این کارها را انجام دهید:

  • سبک زندگی خلاقانه‌ای را انتخاب کنید و خلاقیت را در زندگی روزمره خود وارد کنید.
  • یاد بگیرید که با فکری باز در مورد مسائل فکر کنید.
  • به شکل‌های خلاق خودتان را نشان دهید.
  •  افکار خود را روی دفترچه یادداشت پیاده کنید.

تکنیک‌های خلاقیت و ایده‌پردازی:

در ادامه دو تکنیک خلاقیت اشاره شده است. تکنیک‌های زیادی داریم که در چند بخش فردی و گروهی و ترکیبی از این دو تقسیم می‌شوند. در این بخش ابتدا یک تکنیک فردی و بعد یک تکنیک گروهی معرفی شده است.

نکته خیلی مهم: بیش‌ازاندازه به دنبال تکنیک‌های مختلف نباشید. تکنیک‌های خیلی زیادی برای ایده‌پردازی داریم ولی استفاده از تکنیک‌های زیاد یعنی وقت خود را هدر داده‌اید. اگر از یک تکنیک به شکل مکرر استفاده کنید خیلی بهتر از شرایطی است که دائما تکنیک‌های مختلف را برای رسیدن به ایده استارت‌آپ خود آزمایش کنید.

تکنیک "DO IT":

برای استفاده از این تکنیک، چهار مرحله زیر را دنبال کنید:

  • مرحله اول: مشکل (نیاز قشر خاصی از جامعه) را تعریف کنید. اولین گام، شناسایی و تعریف مشکلی (نیاز) است که می‌خواهید حل کنید.

در این قسمت می‌توانید نیازها یا فرصت‌های محیط و یک صنعت خاص که موردعلاقه شما است را شناسایی کنید.

بر اساس مطالعات صورت گرفته روی کارآفرینان موفق، منبع ایده‌های آن‌ها آشکار و مشخص شده است که منبعِ اکثریت قریب به اتفاق ایده‌ها را می‌توان به‌طور مشخص بیان کرد و نمونه‌های بسیار کمی از ایده‌ها تنها به‌واسطه الهام درونی کارآفرینان شکل گرفته است. مطالعات نشان می‌دهد که ایده‌های موفق تجاری معمولا از منابع مشابهی سرچشمه می‌گیرند که به ترتیب اهمیت شامل موارد ذیل هستند:

منبع ایده‌ها و فرصت‌های کارآفرینی:

(موارد زیر را همواره به یاد داشته باشید. از هرکدام که برای ایده یابی استفاده کردید علامت بزنید و سعی کنید از بقیه موارد هم برای ایده‌یابی الهام بگیرید)

  • مشتریان/ ارباب‌رجوع
  • کارمندان
  • تامین کنندگان
  • خبرگان
  • مجلات و نشریات تجاری
  • خانواده
  • روزنامه/ مجلات
  • مشاغل پیشین
  • توزیع‌کنندگان
  • طرح‌های فنی و تخصصی
  • مشاوران
  • دوستان شخصی
  • سرمایه‌گذاران
  • علایق فردی
  • کتابخانه‌ها و مطالعه تحقیق‌های گذشته

 

  • مرحله دوم: ذهن خود را باز کنید و از تکنیک‌های خلاق استفاده کنید. وقتی مشکلی که می‌خواهید حل کنید را تعریف می‌کنید، می‌توانید راه‌حل‌های (ایده‌های) احتمالی را نیز تولید کنید.

در مورد ارزیابی ایده‌ها در این مرحله نگران نباشید. در عوض سعی کنید تا آنجا که ممکن است ایده‌های (راه‌حل) مختلف بسیاری را تولید کنید. حتی ایده‌های بد نیز ممکن است منجر به ارائه بهترین راه‌حل شوند.

  • مرحله سوم: ایده‌ها را ارزیابی کنید و بهترین ایده را شناسایی کنید. اکنون زمان آن رسیده که بهترین ایده را انتخاب کنید.
  • مرحله چهارم: اقدام کنید. بعد از شناسایی مشکل و انتخاب بهترین راه‌حل، در مرحله نهایی باید اقدام کنید. در این مرحله لازم است برای ادامه مسیر با برنامه جلو بروید.

تکنیک طوفان فکری

رایج‌ترین شکل ایده‌پردازی طوفان فکری است. در این شیوه شرکت‌کنندگان برای حل مسئله یا موضوع مورد سؤال، آن‌چه را به ذهنشان می‌رسد، فی‌البداهه بیان می‌کنند، حتی اگر عجیب‌وغریب و غیرمعقول به نظر آید. نقطه قوت این شیوه آن است که ممکن است چند اظهارنظر در میان نظرهای ارائه‌شده مفید باشد، یا به دستیابی به یک نظر سودمند بیانجامد. در مرحله بعد اظهارنظرهای جمع‌آوری‌شده، تجزیه‌وتحلیل و ارزیابی و بهترین نظر انتخاب می‌شود. بهتر است تیم موردنظر برای انجام این تکنیک ۱۲ نفر باشد و زمان جلسه از ۴۵ دقیقه بیشتر نشود.

نکته مهم: یکی از مشکلات طوفان فکری شعار «هیچ ایده‌ای نمی‌تواند ایده بدی باشد» است. این عبارت درست نیست. بسیاری از ایده‌هایی که در جلسات طوفان فکری مطرح می‌شوند بسیار بد هستند. فرایند طوفان فکری باید مشوق انواع ایده‌ها باشد اما نباید فاقد فیلتری برای جدا کردن ایده‌های بد و پرورش ایده‌های خوب باشد.

قبل از شروع طوفان فکری این نکات را برسی کنید و علامت بزنید:

  • تمام اعضای تیم را دعوت کنید. توضیح دهید که این جلسه بخشی از برنامه کاری تیم است. می‌توانید تنها یکی از این جلسات را در ابتدا برگزار کنید یا (بهتر است) این جلسات را به تناوب ادامه دهید.
  •  برنامه‌ای تهیه کنید. باید اهداف کلی، جزئی و ساختار جلسه مشخص باشد. در غیر این صورت،‌ جلسه طوفان فکری قابل‌کنترل نخواهد بود.
  • اسباب‌بازی و غذا همراه خود داشته باشید. اسباب‌بازی (به معنی واقعی کلمه) این پیام را مخابره می‌کند که شما همه را به یک بازی دعوت کرده‌اید؛ و غذا سبب می‌شود سوخت موردنیاز مغز آن‌ها تأمین شود. هر دو این اقلام را همراه داشته باشید.
  • یک تسهیل‌کننده داشته باشید. کسی را انتخاب کنید که بتواند عضو گروه شما شود و او را به طیف گسترده‌ای از ابزارهای تحریک مغز مجهز کنید.

موارد زیر را در حین برگزاری جلسه طوفان فکری رعایت کنید:

  • همیشه یک گوشه دنج برای خود انتخاب کنید.
    هرگز سعی نکنید در محل کار خود طوفان فکری را انجام دهید. شما نیاز به یک محیط کاملا آرام برای گسترش ذهن خود دارید. دوما، طوفان فکری نباید تبدیل به چیزی شود که در کسب‌وکارتان به‌طور بیش‌ازحد منظم انجام می‌شود. حتی جلسات طوفان فکری ماهانه به‌تدریج احساس تولیدی بودن به‌جای ارگانیک بودن را منتقل می‌کند که این می‌تواند خلاقیت را از بین ببرد.
  • قدرت تمرکز خود را تحکیم کنید.
    در جلسات طوفان فکری با توجه خود شروع کنید و تا آنجا که ممکن است تمرکز خود را با دید مزیت محور حفظ کنید. از اضافه کردن محدودیت‌ها نترسید! تصور اشتباه رایج در مورد محدودیت‌ها این است که آن‌ها خلاقیت را خاموش می‌کنند اما دقیقا خلاف این موضوع صحیح است. هیچ‌چیزی گیج‌کننده‌تر یا خسته‌کننده‌تر از نشستن در مقابل یک ورق کاغذ سفید با هرگونه رنگی در جعبه مداد رنگی شما و در دستانتان نیست. بیانیه مساله خود را برای افزودن محدودیت‌های معنادار به جلسه طوفان فکری خود با تحریک ایده‌های خلاقانه تدوین و فرموله کنید.
  • نقشه ذهنی را روی تخته بکشید.
    موثر‌ترین راه برای یادداشت‌برداری در یک جلسه طوفان فکری استفاده از نقشه ذهنی است. نقشه ذهنی باعث می‌شود که روی ایده مرکزی متمرکز شوید. در این روش موضوع مساله را به شاخه‌ها و قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم و برای هر جز ایده‌های خود را بیان می‌کنید.

  • به‌جای تولید برنامه و طرح، ایده تولید کنید.
    مهم است به خاطر داشته باشید که هدف از یک جلسه طوفان فکری ایجاد برنامه یا نقشه راه نیست، بلکه ایجاد و به چالش کشیدن ایده‌هاست. هدف این است که به‌سادگی در سطح بالا ایده تولید کرد و به گروه اجازه داد تا ایده‌ها را از دیدگاه‌های مختلف به چالش بکشند.
  • افراد سنگ‌انداز و قضاوت‌کننده را ساکت کنید.
    این افراد می‌توانند به‌سرعت جلسه طوفان فکری را از مسیر اصلی خارج کنند. یک تفنگ آب‌پاش با خودتان سر جلسه طوفان فکری ببرید و با شوخی به افراد مسدود‌کننده ایده در زمانی که می‌خواهند حرف مسدودکننده‌ای بزنند، آب بپاشید.
  • گام‌های بعدی را برنامه‌ریزی کنید.
    ساده‌ترین راه برای درهم شکستن یک جلسه طوفان فکری مولد این است که بدون برنامه‌ریزی برای پیگیری یک یا چند ایده، به آن جلسه پایان دهید. اگر زمان کافی برای برنامه‌ریزی جهت پیگیری بیشتر ایده‌های خود ندارید، پس در وهله اول نباید طوفان فکری انجام دهید.

بعضی از تمرین‌هایی که بهتر است در جلسات طوفان فکری هم داشته باشید:

  • از اشیاء معمولی استفاده کنید. هر شیء معمولی که در گوشه‌کنار دفتر کار پیدا می‌کنید بردارید. از افراد بخواهید تا کاربرد جدیدی برای هر یک از آن اشیاء بیابند. یا از آن‌ها بخواهید به گسترش خط تولید آن محصول فکر کنند. حالا همین کار را برای محصولات و خدمات خود انجام دهید.
  • با کلمات بازی کنید. یک روزنامه، مجله یا کتاب بردارید و از هر کس بخواهید تا به‌نوبت به‌صورت تصادفی کلمه‌ای از آن را انتخاب کنند. حال از آن‌ها بخواهید تا با کلمه‌ای که انتخاب کرده‌اند یک ایده جدید بسازند.
  • فراتر نگاه کنید. مجموع‌های از بهترین نام‌های تجاری،‌ کسب‌وکارها، مدیریت، فرایندها و افرادی را که در دنیای خارج وجود دارند تعیین کنید. از حوزه خود فراتر بروید. چرا آن‌ها را تحسین می‌کنید؟ از کدام‌یک از ویژگی‌های این «بهترین‌ها» می‌توانید استفاده کنید و آن‌ها را برای ایده بزرگ خود به کار ببندید؟
  • دنیا را آن‌گونه که وجود ندارد ببینید. از یکی از اعضا بخواهید تا یک جنبه، محصول یا ویژگی از دنیای فعلی را در نظر بگیرد و دنیا را با حذف آن تغییر دهد. («دنیای ما بدون اتومبیل چگونه بود؟» «دنیای ما بدون جاذبه زمین چگونه بود؟» «زندگی ما بدون آسانسور چگونه بود؟» «دنیای ما بدون گوشی همراه چگونه بود؟») از همه بخواهید تا دنیای متفاوت را توصیف کنند؛ و چگونه می‌توان با استفاده از آن تفاوت‌ها، نیازهایی که به‌واسطه فقدان آن مورد به وجود آمده است را تأمین کنند؟ ابتدا از آن‌ها بخواهید تا از دریچه این تفاوت‌ها به خلق محصولات جدید بیندیشند؛‌ سپس از آن‌ها بخواهید همین روش را برای کسب‌وکار شما انجام دهند. اگر اصلی‌ترین رقیب شما وجود نداشت، دنیا چگونه بود؟ اگر حوزه‌ای که در آن فعالیت می‌کنید هنوز اختراع نشده بود زندگی چگونه بود؟
  • از بهترین تا بدترین را تصور کنید. از همه افراد داخل جلسه بخواهید تا به بدترین ایده جدیدی که می‌توانند درباره شرکت شما داشته باشند فکر کنند. تا حد امکان بد؛ مانند آدامس با طعم استفراغ. هراندازه بد که بتوان تصور کرد. این تمرین باید به‌صورت فرح‌بخش و همراه با شوخی و خنده انجام شود. زمانی که تعدادی ایده بد مطرح شد، اعضا را به چند گروه سه تا چهارنفره تقسیم کنید و از این گروه‌ها بخواهید تا این ایده‌های بد را به ایده‌های خوب تبدیل کنند؛ ایده‌هایی ۱۸۰ درجه متفاوت با ایده‌های قبلی که ارزش فکر کردن داشته باشند. شگفت‌زده می‌َشوید که بسیاری از ایده‌های خوب از ایده‌هایی که در ابتدا بد بوده‌اند نشأت می‌گیرند.
  • به چیزهایی فکر کنید که قابل تفکر نیستند. به موضوعاتی بپردازید که مطمئن هستید شرکت هرگز اجازه ورود به آن‌ها را نمی‌دهد. اگر برای یک کارخانه توربین بادی انرژی سبز کار می‌کنید، ایده ساخت کارخانه‌هایی با انرژی هسته‌ای را مطرح کنید. به‌عبارت‌دیگر،‌ گاو مقدس شرکت را با نیزه خود نشانه بگیرید و منتظر واکنش باشید. گام نهادن در حیطه مقدس شرکت اغلب به ایده‌های موفق و نوآوری می‌انجامد. پیش بروید و گاو مقدس را در هم بکوبید. شرکت همواره کارهای مشخصی را به روشی معین انجام داده است. اگر قواعد را تغییر دهید چه اتفاقی رخ خواهد داد؟ اگر باورها را تغییر دهید؟ اگر مجموعه جدیدی از باورها و فرایندها را بنا کنید؟ به کدام سو خواهید رفت؟ چه‌کاری انجام خواهید داد؟ و چه بینش و ایده‌هایی مطرح خواهد شد؟

پله آخر: ارزیابی ایده‌هاست. از چک‌لیست ارزیابی ایده برای بررسی نقاط قوت و ضعف ایده‌های استارت‌آپی خود استفاده کنید. واقع‌بینانه به ایده‌ها نگاه کنید و اگر این ایده‌ها در ارزیابی‌ها رد شد دوباره از تکنیک‌های فردی و گروهی استفاده کنید و هرگز در رسیدن به یک ایده خوب راه را ترک نکنید. فقط مراقب باشید که اجرای ایده‌های کسب‌وکار به‌اندازه خود ایده ارزشمند است. پس بیش‌ازحد، وقت خود را برای ایده‌پردازی صرف نکنید. وقتتان را به ارزیابی و اجرای ایده‌ها اختصاص دهید.