fa-IR
مصاحبه با رضا زرنوخی، مدیرعامل صندوق مالی توسعه تکنولوژی ایران
سرمایه‌گذاری خطرپذیر ایران؛ روبه‌رشدترین اکوسیستم‌ سرمایه‌گذاری در جهان

مصاحبه با رضا زرنوخی، مدیرعامل صندوق مالی توسعه تکنولوژی ایران

سرمایه‌گذاری خطرپذیر موضوعی است که در ایران حدود ۶ سال است که به شکل جدی به آن پرداخته می‌شود اما در دنیا سابقه‌ای ۵۰ ساله دارد. این روش، یکی از مدل‌های مهم تامین سرمایه برای کارآفرینان است چراکه این افراد معمولا برای جذب سرمایه طرح‌های خودشان، داده‌های مالی روشن و شفافی ندارند و اقدامات خاصی مانند ثبت شرکت یا ثبت برند را انجام نداده‌اند.

زرنوخی با اشاره به این آمار به‌ضرورت رشد سرمایه‌گذاری خطرپذیر اشاره کرد و گفت: با افزایش کارآفرینی در جهان خصوصا در حوزه ICT، این شیوه توسعه پیدا کرد و آمریکا به مهد اصلی آن تبدیل شد؛ به‌تدریج این مدل به اروپا و آسیا هم وارد شد و هر کشور سعی کرد متناسب با شرایط بومی خودش، سرمایه‌گذاری خطرپذیر را توسعه دهد.

 

تاریخچه شکل‌گیری سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران مربوط به چه زمانی است؟

بیش از ۲۰ سال است که فعالیت‌های مربوط به سرمایه‌گذاری در ایران آغازشده است. در ابتدا توصیه می‌شد که به‌جای پرداخت وام به سراغ روش‌های VC بروید و مبتنی بر این شیوه سرمایه‌گذاری کنید اما در حقیقت اقدام مشخصی برای حرکت به این سمت برداشته نشد. با شکل‌گیری پارک‌های علم ‌و فناوری و مراکز رشد، افراد در رویدادهای بین‌المللی شرکت کردند و با مفهوم VC بیشتر آشنا شدند و از طرف دیگر با ورود افرادی که در خارج از کشور تحصیل‌کرده بودند؛ فرهنگ سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران شکل گرفت و موسسه توسعه فناوری نخبگان به‌عنوان نخستین صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران تشکیل شد. صندوق‌های پژوهش نوآوری غیردولتی، گروه دومی بودند که با هدف تامین مالی شرکت‌های مستقر در پارک شکل گرفتند اما به دلیل چالش‌های موجود و آیین‌نامه دست‌وپاگیر، دوباره به سراغ وام رفتند و سعی کردند به‌جای مشارکت در سهام به مشارکت در پروژه بپردازند.

این توسعه ادامه پیدا کرد تا در دهه ۹۰ شاهد شکل‌گیری صندوق‌های خصوصی ازجمله فناپ، سرآوا، سیمرغ و شناسا در کشور بودیم که به شکل کاملا حرفه‌ای وارد این حوزه شدند. تا پیش‌ازاین مشکل VCهای ایرانی، سرمایه نبود بلکه در زمینه مدیریت صندوق، ارزش‌گذاری روی کسب‌وکارها، مربی‌گری و ارایه مشاوره به آ‌ن‌ها دچار مشکل بودند که با استفاده از تجربه‌های قبلی و حضور افراد خارجی این مشکل برطرف شد.

 

وضعیت کنونی سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران چگونه است؟

در طی چند سال گذشته، اکوسیستم سرمایه‌گذاری خطرپذیر ایران خیلی رشد کرده است و با سلسله جلساتی که در سال ۹۰ با حضور همه بازیگران فعال این حوزه برگزار کردیم؛ درنهایت در اواخر سال ۹۱ «انجمن صنفی کارفرمایی صندوق‌ها و نهادهای سرمایه‌گذاری خطرپذیر» شکل گرفت. در حال حاضر شتاب‌دهنده‌ها، صندوق‌های پژوهش و فناوری، شرکت‌های سرمایه‌گذاری و صندوق‌های VC عضو این انجمن هستند و از سال ۱۳۹۵ نیز با همکاری سازمان بورس، صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه بورسی تعریف شدند.

ما همچنان در حال جستجو و شناسایی سایر شرکت‌های فعال در این حوزه هستیم تا بتوانیم آن‌ها را هم عضو انجمن کنیم چراکه هلدینگ‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری زیادی در کشور وجود دارند که بر اساس روش VC سرمایه‌گذاری می‌کنند.

 

به نظر شما فرهنگ VC در کشور ما ایجادشده است؟

بله، امروز می‌توانیم این ادعا را بکنیم که فرهنگ سرمایه‌گذاری خطرپذیر در کشور ما شکل‌گرفته است و کارآفرینان و شرکت‌های دانش‌بنیانی که به دنبال تامین سرمایه هستند در کنار مواردی مانند وام یا تسهیلات دولتی، می‌دانند که صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر هم می‌توانند به تامین سرمایه آن‌ها کمک کند. البته ازآنجایی‌که این حوزه هنوز جوان است، ما با همکاری سازمان فرابورس اقدام به برگزاری سلسله آموزش‌های فنی برای آشنایی بیشتر این صندوق‌ها با فرهنگ و واژه‌های رایج در این حوزه کرده‌ایم.

 

دلایل جذابیت این شیوه سرمایه‌گذاری برای سرمایه‌گذاران را چه می‌دانید و چرا سرمایه‌گذاران سنتی تلاش می‌کنند وارد این حوزه شوند؟

نمونه‌های موفقی مانند دیجی‌کالا و آسان پرداخت که توانسته‌اند در مدتی کوتاه ارزش سهام خود را چندین برابر کنند و مقایسه ارزش سهام شرکت‌های صنعتی بزرگ و قدیمی با غول‌های فناوری امروز که روزی کار خود را از یک اتاق شروع کرده‌اند؛ دو عامل اصلی است که باعث جلب‌توجه سرمایه‌گذاران سنتی به این حوزه شده است. اما نکته مهم آن است که این شرکت‌ها بخش اول یعنی سرمایه را در اختیار دارند اما برای تامین نیروی انسانی، فنی و چگونگی تعامل با کسب‌وکارها دچار مشکل هستند و به همین دلیل پیشنهاد می‌شود این سازمان‌ها، سرمایه خود را در اختیار سرمایه‌گذاران خطرپذیر موجود قرار بدهند و با آن‌ها همکاری کنند.

بااین‌وجود آن‌قدر جذابیت این حوزه زیاد شده است که سرمایه‌گذاران سنتی خودشان تمایل دارند مستقیما وارد این حوزه شوند اما طبیعتا دانش فنی لازم برای ورود به این حوزه را ندارند و ما هرروز شاهد فراخوان‌های زیادی از سوی این نهادهای سرمایه‌گذاری برای جذب نیروی فنی ماهر در حوزه VC هستیم. این تغییر رویکرد سرمایه‌گذاران سنتی به‌ناچار اتفاق خواهد افتاد چراکه دولت اقدامی در این حوزه انجام نداده است و متاسفانه دانشگاه‌های ما هم آمادگی لازم را ندارند، درنتیجه اکوسیستم به شکل خودکار در حال شکل‌گیری است.

بدون اغراق، اکوسیستم سرمایه‌گذاری خطرپذیر ایران یکی از روبه رشدترین اکوسیستم‌های سرمایه‌گذاری در جهان است.

با اشباع شدن سایر بخش‌ها، امروزه سرمایه‌گذاران خارجی به سراغ حوزه‌های VC و استارت‌آپی رفته‌اند و همین رویکرد نشان‌دهنده روبه رشد بودن حوزه سرمایه‌گذاری در ایران است. اگر تعاملات بین‌المللی ایران و مشکلات جابجایی پول بین ایران و سایر کشورها بهتر شود، به‌زودی شاهد سرمایه‌گذاری‌های مستقیم سرمایه‌گذاران خارجی روی استارت‌آپ‌های کشورمان خواهیم بود.

 

آماری از سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران وجود دارد؟

بر اساس آمار شرکت‌های عضو انجمن، تا به امروز حدود ۵۰۰ میلیارد تومان مستقیما از سوی صندوق‌های VC روی استارت‌آپ‌ها سرمایه‌گذاری شده است و ارزش این مبلغ طی مدت حدودا چهار سال گذشته به ۱۵ هزار میلیارد تومان رسیده است که بر این اساس ما شاهد افزایش ۳۵ برابری سرمایه هستیم.

متاسفانه عدم انتشار گزارش سرمایه‌گذاری‌هایی که در کشور انجام می‌شود، یکی از خلأهای بزرگ کشور است و همین مورد باعث شده است اطلاعات ایران در هیچ‌یک از رتبه‌بندی‌های خارجی نشان داده نشود. یکی از ماموریت‌های اصلی انجمن سرمایه‌گذاران خطرپذیر جمع‌آوری و انتشار همین آمار و اطلاعات است.

 

آیا سرمایه‌گذاری خطرپذیر فقط محدود به حوزه ICT است؟

سرمایه‌گذاری خطرپذیر تنها محدود به حوزه ICT نمی‌شود، همان‌طور که صندوق تکنولوژی سرمایه‌گذاری کار خودش را از سخت‌افزار، پتروشیمی و بیوتکنولوژی شروع کرد و درنهایت به حوزه IT وارد شد. در ایران هم طبیعتا استقبال بیشتری نسبت به حوزه IT شده است اما ما در حوزه‌های دیگری مانند بیوتکنولوژی هم شاهد حضور VCها هستیم و خوشبختانه توزیع سرمایه‌گذاری ایران در حوزه‌های مختلف خیلی شبیه به توزیع جهانی است.


اما در کل سرمایه‌گذاران خطرپذیر توجه زیادی به حوزه فناوری اطلاعات دارند چراکه رشد یا شکست این نوع از کسب‌وکارها خیلی سریع مشخص می‌شود و سرمایه‌گذار می‌تواند در مدت کوتاهی که به‌طور میانگین بین ۵ تا ۷ سال است، از کسب‌وکار خارج شود.

زرنوخی در ادامه با اشاره به ماهیت CVCها گفت: این حوزه به‌زودی در کشور پررنگ‌تر خواهد شد و هلدینگ‌های بزرگ تولیدی سعی می‌کنند وارد آن شوند. گروه گلرنگ، کاله، زر ماکارون، شرکت‌های بیمه و ایرلاین‌ها ازجمله شرکت‌هایی هستند که فعالیت خود را در این بخش شروع کرده‌اند.

 

مهم‌ترین چالش‌های پیش روی سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران چیست؟

دولت بزرگ‌ترین چالش سرمایه‌گذاران خطرپذیر است. دولت نباید در این حوزه دخالت مستقیم کند و باید تنها وظیفه اصلی خود یعنی «قانون‌گذاری» را انجام دهد، اما متاسفانه شاهد هستیم که دولت تمایل دارد به این حوزه وارد شود و برای خودش برندسازی کند. اما اتفاقی که واقعا رخ می‌دهد آن است که دولت با حجم سرمایه زیاد وارد می‌شود و به روشی ناکارآمد سعی در اعطای وام می‌کند و در این شرایط طبیعتا استارت‌آپ‌ها ترغیب می‌شوند از وام دولتی استفاده کنند بدون آنکه لازم باشد درصدی از سهام خودشان را واگذار کنند.

ورود دولت به حوزه سرمایه‌گذاری خطرپذیر، بزرگ‌ترین چالش شرکت‌های VC است.

چالش دوم این حوزه Smart Money است. پول زیاد در این حوزه چندان اهمیت ندارد اما در برخی موارد شرکت‌ها تلاش می‌کنند با پول زیاد بدون توجه به Smart بودن آن وارد شوند و سریع بازخورد بگیرند که در این حالت نه‌تنها مدل اصلی VC که مبتنی بر کنترل مرحله‌به‌مرحله است را از بین می‌رود بلکه به استارت‌آپ هم آسیب می‌رسد.

محدود بودن ظرفیت نوآوری و ایده‌های جدید سومین چالش اساسی این حوزه است و عملا ما شاهد شکل‌گیری کسب‌وکارهای مشابه زیادی در کشور هستیم و کسب‌وکارهای جدیدی هم که در کشور شکل می‌گیرند، کپی شده نمونه‌های خارجی هستند که سرچشمه این مشکل به سیستم آموزشی کشور بازمی‌گردد.

نیروی انسانی خبره برای فعالیت در VC از دیگر مشکلات این حوزه است. چند سرمایه‌گذاری خطرپذیر اصلی و فعال کشور توانسته‌اند تیم کاملی را تشکیل دهند، اما اگر شرکت دیگری بخواهد وارد این حوزه شود در بخش‌های زیادی ازجمله مبحث ارزش‌گذاری با مشکل نیروی انسانی مواجه خواهد شد. البته دانشجویان رشته‌های صنایع و MBA پیش‌زمینه‌های لازم برای ورود به این حوزه را دارند و می‌توان با برگزاری دوره‌های آموزشی؛ این افراد را برای ورود به این حوزه آماده کرد.

دعاوی بین استارت‌آپ و سرمایه‌گذاران آخرین چالش این بخش است که با افزایش تعداد سرمایه‌گذاری‌ها بیشتر خود را نشان می‌دهد و نیاز است مجموعه‌ای ازنظر حقوقی این دعاوی را رسیدگی کند. انجمن سرمایه‌گذاری خطرپذیر با همکاری اتاق داوری ایران، اقدام به ایجاد اتاق داوری اختصاصی برای این حوزه کرده است که بتواند پیش از مراجعه طرفین به دادگاه، مشکل را داوری و برطرف کند.

تعامل بین استارت‌آپ و سرمایه‌گذاران چگونه باید باشد؟ طرفین چه نکاتی را باید در قراردادهای خودشان در نظر بگیرند؟

استارت‌آپ‌ها دغدغه‌های مختلفی را در تعامل با سرمایه‌گذاران مطرح می‌کنند. چالش اصلی استارت‌آپ‌ها و سرمایه‌گذاران از زمانی شروع می‌شود که استارت‌آپ مبلغ موردنیاز خود را می‌گوید و سرمایه‌گذار هم بر مبنای ارزش‌گذاری انجام‌شده، سهام درخواست می‌کند. استارت‌آپ‌ها طبیعتا تمایل ندارند سهام زیادی را به سرمایه‌گذار بدهند و سرمایه‌گذار هم برای جبران این سهام امتیازهای دیگری را از کسب‌وکار درخواست می‌کند و در هنگام امضای قرارداد چندین صفحه قرارداد جلوی موسس می‌گذارد. تضاد بین خواسته‌های سرمایه‌گذار و استارت‌آپ کاملا طبیعی است و حتی در سیلکیون‌ولی هم وجود دارد اما در کشورهای پیشرفته افراد حقوقی ما بین سرمایه‌گذاران و استارت‌آپ‌ها حضور پیداکرده‌اند و این فرآیندهای پیچیده و چالش‌برانگیز را آن‌ها بر عهده می‌گیرند. متاسفانه در کشور ما این حلقه واسط شکل نگرفته است و نیاز است استارت‌آپ و سرمایه‌گذار هر دو افراد حقوقی قدرتمندی همراه خود داشته باشند.

علاوه بر این چون قراردادهای سرمایه‌گذاری قالب ثابتی ندارند و بیشتر سلیقه‌ای هستند، نمی‌توان یک قالب ثابت را در نظر گرفت و همه سرمایه‌گذاری‌ها را مبتنی بر آن انجام داد. استارت‌آپ‌ها باید در مذاکره و انعقاد قرارداد احتیاط کنند و بدانند که کتاب‌های حقوقی موجود در بازار هم به کار آن‌ها نمی‌آید، ازاین‌رو توصیه می‌شود همان‌گونه که کسب‌وکارها برای توسعه فنی یا سئو کسب‌وکار خودشان پول پرداخت می‌کنند، هزینه‌ای هم به مشاور پرداخت کنند تا در تمام قراردادهای حقوقی و سرمایه‌گذاری کنارشان باشد و روی قراردادها نظارت کند.