گزارش کارگاه آموزشی «خلاقیت و خلق ایده»

گزارش کارگاه آموزشی «خلاقیت و خلق ایده»

اگر می‌خواهید خلاق باشید، متفاوت ببینید

کارگاه آموزشی «خلاقیت و ایده‌پردازی» روز پنجشنبه ۲۵ مردادماه ۱۳۹۷ در سالن اجتماعات مرکز توانمندسازی و تسهیل‌گری کسب‌وکارهای نوپا برگزار شد.

کتایون سپهری، ابتدا صحبت‌های خود را با این پرسش از حاضرین که «به نظر شما خلاقیت چیست؟» شروع کرد و سپس در جمع‌بندی پاسخ‌ها، تعاریفی از خلاقیت و مراحل خلاقیت به نوآوری و کارآفرینی ارایه داد تا فراگیران با ضرورت داشتن ذهن خلاق، به‌منظور مقدمه‌ای بر کارآفرینی پی ببرند.

او در توضیح این بخش گفت: خلاقیت یک جرقه در  ذهن است که به‌صورت یک ایده نمود پیدا می‌کند؛ اگر بتوانیم یک نمونه از ایده‌ به ذهن رسیده را اجرایی کنیم، نوآوری صورت گرفته است. در پایان این فرایند اگر کسی توانست این نمونه را به تولید انبوه برساند، تجاری‌سازی یا کارآفرینی اتفاق می‌افتد.

در ادامه فراگیران با موانع خلاقیت و مهم‌ترین آن‌ها، ویروس‌ها یا چارچوب‌های ذهنی آشنا شدند و با انجام تمرین‌هایی، نحوه شکل‌گیری این ویروس‌ها در ذهن را دریافتند.

 

آیا چپ مغز هستید؟

درحالی‌که روی صندلی نشسته‌اید ، پاى راستتان را روى زمین قرار دهید و آن را در جهت عقربه‌های ساعت، دایره‌‌وار بچرخانید.

حالا در حین این کار، عدد (۶)  را با دست راستتان در هوا بکشید.

درصورتی‌که شما چپ مغز باشید، جهت چرخش پاى شما ناخودآگاه تغییر خواهد کرد.

 

آیا راست مغز هستید؟

درحالی‌که روی صندلی نشسته‌اید، پاى چپتان را روى زمین قرار دهید و آن را در خلاف جهت عقربه‌های ساعت، دایره‌وار بچرخانید.

حالا در حین این کار، عدد (۹)  را با دست چپتان در هوا بکشید.

درصورتی‌که شما راست مغز باشید، جهت چرخش پاى شما ناخودآگاه تغییر خواهد کرد.

 

در ادامه تمرین‌هایی برای تشخیص میزان فعال‌تر بودن نیم‌کره چپ و راست و ویژگی‌های هر فرد با این قابلیت‌ها پرداختند با ذکر این نکته که امروزه دانشمندان این حوزه اعتقاد دارند که احتمالا ارتباطی بین فعال بودن بیشتر یک نیم‌کره با خلاقیت وجود ندارد. مدرس کارگاه خلاقیت و ایده‌پردازی در ادامه به معرفی ساختار مغز و نیم‌کره چپ و راست پرداخت. در نیم‌کره چپ فعالیت‌هایی مانند ریاضی، منطق، کلام، زبان، نویسندگی و تجزیه‌وتحلیل پردازش می‌شوند و نیم‌کره سمت راست وظیفه تصور، تجسم، شناخت رنگ‌ها و موسیقی را بر عهده دارد که نیم‌کره راست برای خلاقیت و ایده‌پردازی نقش پررنگ‌تری دارد. برای تقویت ذهن خود بهتر است از هر دو نیم‌کره مغزی خود به‌صورت هم‌زمان استفاده کنید.

 

فعال بودن نیم‌کره‌ راست

  • دیداری-تمرکز بر تصاویر و الگوها
  • درک مستقیم و شهودی
  • پیروی از احساسات
  • حافظه تصویری-توسط یادداشت و یا ترسیم موضوعات می‌توان آن‌ها را به خاطر سپرد
  • اطلاعات را به یکدیگر ارتباط می‌دهد
  • ابتدا به کلیات و سپس به جزییات می‌پردازد
  • سازمان نیافته است
  • تداعی آزاد دارد
  • بسیار در جستجوی استدلال بوده و به دنبال علل قوانین است
  • فاقد حس زمان است
  • دریافتن واژه‌ها مشکل دارد
  • از لمس اشیا لذت می‌برد
  • در اولویت‌بندی مشکل دارد. تکانشی و بدون اندیشه اقدام به کاری می‌کند
  • به چگونگی بیان سخن توجه می‌کند و نه به مضمون آن

 

فعال بودن نیم‌کره‌ چپ

  • شفاهی-تمرکز بر واژه‌ها، نمادها و ارقام
  • تحلیل گر-پیروی از منطق
  • برای به خاطر آوردن از واژه‌ها سود میبرد-اسامی را بجای چهره‌ها به خاطر می‌سپارد
  • استنتاج منطقی از اطلاعات به عمل می‌آورد
  • ابتدا جزئیات را بررسی کرده سپس به کلیات دست می‌یابد
  • بسیار سازمان‌یافته است
  • علاقه‌مند به تهیه فهرست و برنامه‌ریزی
  • معمولا بدون تحقیق و کورکورانه از قوانین تبعیت می‌کند
  • در پیگیری و حفظ زمان کارآمد است
  • تلفظات و فرمول‌های ریاضی به سهولت به خاطر سپرده می‌شود
  • از مشاهده اشیا لذت می‌برد
  • از پیش برنامه‌ریزی می‌کند
  • به مضمون سخن توجه می‌کند و نه به چگونگی بیان آن

 

مربی این کارگاه، انجام بازی‌های فکری، تقویت مغز، انجام متفاوت کارهای روزمره (تغییر دست معمول برای انجام کارها، برعکس بستن ساعت، تغییر مسیر عبور و مرور روزانه و ... ) را بهترین راه برای تقویت حافظه معرفی کرد. همچنین برای تقویت قدرت خلاقیت و ایده‌پردازی شرکت‌کنندگان در مدت پنج دقیقه فرصت داشتند تمام کاربردهایی که برای یک خودکار به ذهنشان می‌رسند را یادداشت کنند که در پایان این مدت، افراد مختلف به‌صورت میانگین حدود ۵ کاربرد را برای این گیره‌ها ذکر کردند. در ادامه کارگاه همین فرایند برای اشیا دیگری انجام شد که افراد در مراحل بعدی توانستند در مدت‌زمان‌های مشابه تعداد بسیار بیشتری از این کاربردها را ذکر کنند و ازاین‌رو سپهری، انجام چنین فعالیت‌هایی را راهکار بسیار مناسبی برای تقویت خلاقیت دانست.

 

سوال اساسی : آیا خلاقیت  یک ویژگی ذاتی و ارثی است و تنها برخی افراد خوشبخت با آن متولد می‌شوند؟

سپهری با طرح این سوال که آیا  خلاقیت یک ویژگی ذاتی و ارثی است و تنها برخی افراد خوشبخت با آن زاده می‌شوند؛ یا اکتسابی است، توضیح داد که همه افراد با میزانی از خلاقیت به دنیا می‌آیند اما در ادامه فاکتورهای دیگری ازجمله خانواده، مهد، مدرسه، جامعه و محیط کار در شکل‌گیری و پرورش و یا کشتن خلاقیت مهم هستند. تا جایی که به ۷ سالگی نام «سن قتل‌عام خلاقیت» داده‌اند.

 

منابع خلاقیت

  • معصومیت و بچگی (نادانی!!!)
  • برگشتن به کودکی
  • توانایی قصه گفتن برای یه‌سری عروسک!

 

پس‌ازآن منابع خلاقیت به‌عنوان عامل توسعه و افزایش قدرت خلاقیت ذهن معرفی شدند و با نمایش تصاویری از هر مورد و انجام تمرین‌هایی تلاش شد تا افراد به‌صورت عملی این مفاهیم را دریابند. به‌عنوان‌مثال همه‌ فراگیران با یک جمله مشخص شروع‌کننده اقدام به نوشتن یک داستان خلاقانه کردند.

در انتها برخی از مهم‌ترین تکنیک‌های رشد خلاقیت با انجام تمرین و بازی‌های گروهی معرفی شدند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

 تکنیک بارش فکری

  • تکنیک واژه‌های تصادفی
  • تکنیک اسکمپر
  • تکنیک وارونه‌سازی
  • تکنیک چرا
  • تکنیک مفروضات برعکس

 

 تکنیک بارش فکری:

 تکنیک بارش فکری (brainstorming) را «دکتر الکس اس اسبورن» در سال ۱۹۳۸ ابداع کرد. این تکنیک که به اسامی مختلف مانند بارش افکار، طوفان فکری، طوفان ذهنی و … نیز نامیده می‌شود، یکی از معروف‌ترین تکنیک‌های خلاقیت است. بارش فکری یک تکنیک گروهی است. شرکت‌کنندگان طی جلسه‌ای در مورد یک مساله یا مشکل به‌صورت گردشی ایده‌های فی‌البداهه خود را بیان می‌کنند. جلسه توسط یک سرپرست مدیریت می‌شود و یک نفر هم نظرات ارایه شده را روی تخته یادداشت می‌کند. این تکنیک خلاقیت دارای دو مرحله مجزا است:

۱. مرحله تولید ایده: هدف از این مرحله تولید تعداد زیادی ایده است که توسط شرکت‌کنندگان به‌نوبت ارایه می‌شود. در مرحله تولید ایده قوانینی وجود دارد که باید توسط همه شرکت‌کنندگان رعایت شود. این قوانین عبارتند از:

  • هیچ فکر و ایده‌ای نباید مورد قضاوت، ارزیابی و انتقاد قرار گیرد.
  • هر چه ایده‌ها دور از ذهن، بکر و جسورانه باشند، بهتر است.
  • هر چه تعداد ایده‌ها بیشتر باشد بهتر است.
  • تا زمانی که افراد شرکت‌کننده ایده ارایه می‌دهند، جلسه بارش افکار ادامه پیدا می‌کند.

 

۲. مرحله ارزیابی ایده: در این مرحله ایده‌ها مورد ارزیابی قرارگرفته، برخی حذف می‌شوند. تعدادی باهم ترکیب می‌شوند و ایده‌های جدید و کامل‌تری را به وجود می‌آورند. درنهایت نیز ایده‌های برتر انتخاب و مورداستفاده قرار می‌گیرند.

 

تکنیک واژه‌های تصادفی:

در این تکنیک بین مساله یا موضوع موردنظر و یک واژه که به‌طور تصادفی از فرهنگ لغات به دست می‌آید (یا چیزهایی که در اطرافمان می‌بینیم) ارتباطی اجباری برقرار می‌کنیم. انتظار می‌رود هنگام تلاش برای برقراری چنین ارتباطی ایده‌ها و نظرات جدیدی راجع به موضوع به دست آوریم، اما اگر موفق نشویم می‌توانیم واژه تصادفی دیگری را امتحان کنیم.

به‌عنوان‌مثال فرض کنید صاحب کارخانه تولید تلویزیون هستید و قصد دارید با استفاده از تکنیک واژه تصادفی به ایده جدیدی در مورد تلویزیون دست‌یابید. به این منظور، فرهنگ لغات را بازکرده و به‌طور تصادفی به کلمه (پنیر) رسیده‌اید، با کمی دقت در حالات، صفات، مزایا، معایب، موضع ظاهری و ترکیبات پنیر، می‌توان گفت چون پنیر دارای سوراخ‌هایی است، پس تلویزیون هم باید دارای سوراخ‌هایی باشد. به‌این‌ترتیب طرح تلویزیون‌هایی که صفحه آن‌ها بتواند هم‌زمان تصاویر چند کانال را نمایش دهد در ذهن تداعی می‌شود.

این تکنیک شاید در ابتدای اجرا سخت و غیرممکن باشد اما با تمرین و شکستن قالب‌های ذهنی ایده‌های جالبی از اجرای این روش به دست می‌آید.


تکنیک اسکمپر:

اسکمپر، تکنیکی برای برانگیزش خلاقیت است. می‌توان از این روش برای حل هر مساله ای که با آن روبرو می‌شویم، استفاده کنیم. در اصل، اسکمپر یک فهرست چندمنظوره با سوال‌های ایده پروری است که هم بکار بردن آن آسان است و هم به‌طور شگفت‌آوری قدرتمند است. در این مقاله، مقدمه اولیه و کاملی را از روش اسکمپر، همراه با دو منبع برای تقویت خلاقیت، ارایه می‌دهیم؛ یکی از این منابع یک نقشه ذهنی مرجع قابل دانلود است و دیگری ابزار آنلاینی است که سوال‌های تصادفی تولید می‌کند تا هر وقت نیاز داشتید شما را از چرخه‌ای که در آن قرارگرفته‌اید، بیرون بیاورد. 

  • حرف S برگرفته از کلمه Substitution به معنی جانشین‌سازی است
  • حرف C برگرفته از کلمه Combine به معنی ترکیب کردن است
  • حرف A برگرفته از کلمه Adapt به معنی رفاه، سازگاری و تعدیل کردن است
  • حرف M برگرفته از کلمه Maginfy به معنی بزرگ کردن است
  • حرف P برگرفته از کلمه Put to other uses به معنی استفاده در سایر موارد است
  • حرف E برگرفته از کلمه Ellimination به معنی حذف کردن است
  • حرف R برگرفته از کلمه Reverse به معنی معکوس سازی است

 

 تکنیک وارونه‌سازی:

تکنیک وارونه‌سازی تکنیک مناسبی برای پیدا کردن مشکلات یک محصول یا خدمت و درنهایت رفع آن‌هاست. برای به کار بستن این تکنیک، تنها کاری که لازم است انجام دهید این است که مساله‌ای که قصد حلش را دارید را برعکس کنید. بعد دنبال راه‌حل‌هایی برای این مساله‌ وارونه بگردید. این راه‌حل‌ها، در واقع همان مشکلاتی هستند که باید برای رفعشان بکوشید. با رفع این مشکلات، محصول یا خدماتتان هم بهبود پیدا می‌کند.

 

تکنیک چرا:

تکنیک «چرا» دقیقا مثل چراهای مکرر کودکی است که کودکان برای گسترش فهم خود از دنیای اطرافشان از والدین می‌پرسند. اما با این تفاوت که در بزرگ‌سالی باید یاد گرفته‌هایمان را زیر سوال ببریم سادگی این تکنیک باعث شده است، بسیاری از مردم متوجه اهمیت و نقش آن نشوند و این تکنیک برای ایده یابی و ایده‌پردازی به کار می‌رود. به‌عنوان‌مثال برای شناسایی و تعریف درست و کامل مساله می‌توان از این تکنیک استفاده کرد. بلکه استفاده از این تکنیک به ما کمک می‌کند تا موقعیت و وضعیت را بهتر و روشن‌تر مشخص کنیم و در فرآیند آن به ایده‌های جدیدی دست‌یابیم.

 

تکنیک مفروضات برعکس:

یکی از موانع مهم خلاقیت، مفروضات قبلی است که ناخودآگاه اجازه نمی‌دهد فکر در همه جهات به حرکت درآید بسیاری از مفروضات قبلی ممکن است در اصل همان زمانی که در ذهن ما ایجادشده‌اند، غلط باشند، مثل خطرناک بودن دوچرخه در ذهن کسی که خواب تصادف شدید با دوچرخه را دیده است. بسیاری از آن‌ها به‌مرورزمان اعتبارشان را ازدست‌داده‌اند یا بسیاری از آن‌ها به دلیل تغییر شرایط بی‌اعتبار شده‌اند. اما مساله این است که فرد متوجه این تغییرات و اشتباهات نیست و هنوز با مفروضات قبلی به مساله نگاه می‌کند. ازآنجایی‌که مفروضات مربوط به قسمت درونی ذهن می‌شوند و به‌عبارت‌دیگر چون آن‌ها امری درونی هستند نمی‌توانیم آن‌ها را به‌تنهایی فسخ یا از فکر خود جداسازیم. مثل آن چاقو که نمی‌تواند دسته‌اش را ببرد. شناسایی مفروضات خود و دیگران، اولین قدم برای تغییر مفروضات است.

 

و در خاتمه، با جمع‌بندی موضوعات مطرح‌شده و بیان لزوم انجام مرتب تمرین‌های خلاقیتی، ارتباط موضوع با مبحث خلق ایده‌ کسب‌و‌کار و کارآفرینی بیان شد.